De Ierse Onafhankelijkheidsoorlog speelde zich voornamelijk af tussen januari 1919 en juli 1921. Zij bracht het Ierse Republikeinse Leger, of IRA, tegenover de strijdkrachten van de Britse Kroon: het reguliere leger, de Royal Irish Constabulary, de Black and Tans en de Auxiliaries.
Meer dan een opeenvolging van veldslagen nam het conflict de vorm aan van een guerrillaoorlog. Hinderlagen, inlichtingenoperaties, arrestaties, vergeldingsacties en verwoestingen bepaalden het ritme van deze tweeënhalf jaar durende strijd. Tegelijkertijd probeerden de onafhankelijkheidsstrijders een parallelle staat op te bouwen, met een eigen parlement, rechtbanken en bestuur.
De wapenstilstand van 11 juli 1921 maakte een einde aan de gevechten. Enkele maanden later effende het Anglo-Ierse Verdrag de weg voor de oprichting van de Ierse Vrijstaat. Toch voldeed het akkoord niet aan alle republikeinse ambities en veroorzaakte het een nieuwe breuk, al snel gevolgd door de Ierse Burgeroorlog.

Irish Volunteers – Publiek domein
De oorsprong van het conflict gaat veel verder terug dan 1919. De Anglo-Normandische interventie in Ierland begon in de 12e eeuw, waarna het Engelse en later Britse gezag zich geleidelijk over het hele eiland uitbreidde.
Landconfiscaties, de vestiging van Britse kolonisten, religieuze discriminatie en opeenvolgende onderdrukkingscampagnes voedden een diep ressentiment. Er braken verschillende opstanden uit, met name in 1798, 1803, 1848 en 1867, maar die maakten geen einde aan de Britse overheersing.
In de 19e eeuw koos een deel van de nationalistische beweging voor een parlementaire strategie. Het voornaamste doel werd Home Rule, een plan voor intern zelfbestuur dat Ierland een eigen parlement zou hebben gegeven, terwijl het deel bleef uitmaken van het Verenigd Koninkrijk.
Vanaf de jaren 1880 werden verschillende voorstellen ingediend. De eerste twee mislukten, maar een derde tekst werd uiteindelijk in september 1914 aangenomen. De uitvoering ervan werd onmiddellijk opgeschort vanwege het uitbreken van de Eerste Wereldoorlog.
Home Rule verleende Ierland geen onafhankelijkheid. Het voorzag slechts in beperkte autonomie, terwijl Londen onder meer de controle over defensie en buitenlandse zaken behield.
Het autonomiewetsvoorstel riep in het noordoosten van Ierland hevig verzet op. Een groot deel van de protestantse unionisten in Ulster vreesde een minderheid te worden in een Ierland dat vanuit Dublin werd bestuurd.
In 1912 ondertekenden bijna een half miljoen mensen het Ulster Covenant en de bijbehorende verklaringen om zich tegen Home Rule te verzetten. Het jaar daarop richtten de unionisten de Ulster Volunteer Force, of UVF, op. Deze paramilitaire organisatie telde op haar hoogtepunt ongeveer 100.000 leden, al waren niet alle leden bewapend of inzetbaar.
Als reactie richtten nationalisten in november 1913 de Irish Volunteers op. Hun oorspronkelijke doel was de invoering van Home Rule te verdedigen. Ook was in Dublin de kleinere socialistische organisatie Irish Citizen Army opgericht om arbeiders te beschermen tijdens het sociale conflict van 1913.
Toen de Eerste Wereldoorlog uitbrak, raakte de beweging van de Irish Volunteers verdeeld. De meerderheid volgde de nationalistische leider John Redmond en stemde ermee in het Britse leger te steunen. Een minderheid behield de naam Irish Volunteers en weigerde deel te nemen aan de Britse oorlogsinspanning.
Binnen deze minderheid werd de Paasopstand van 1916 voorbereid.

Dublin na de Paasopstand – Publiek domein
Op 24 april 1916 namen enkele honderden leden van de Irish Volunteers, de Irish Citizen Army en de clandestiene organisatie Irish Republican Brotherhood strategische gebouwen in Dublin in.
Vanuit het hoofdpostkantoor riep Patrick Pearse de Ierse Republiek uit. James Connolly voerde op zijn beurt het bevel over de rebellenstrijdkrachten in Dublin. In verschillende graafschappen werden andere operaties georganiseerd, maar de opstand bleef vooral geconcentreerd in de hoofdstad.
Na zes dagen strijd capituleerden de opstandelingen voor de Britse militaire overmacht. Een deel van het centrum van Dublin werd verwoest en enkele honderden strijders en burgers kwamen om het leven.
De opstand vormde nog niet het begin van de Onafhankelijkheidsoorlog. Wel was zij een van de belangrijkste aanlopen ertoe.
In de weken daarna executeerden de Britse autoriteiten vijftien leiders van de opstand in Dublin. Roger Casement, die vóór de opstand was gearresteerd, werd in augustus 1916 in Londen opgehangen. Ook werden duizenden mensen gearresteerd of geïnterneerd.
Aanvankelijk had een deel van de Ierse bevolking de opstand met onbegrip, of zelfs vijandigheid, ontvangen. De hardheid van de repressie veranderde de publieke opinie geleidelijk. De opstandelingen werden voortaan gezien als martelaren voor een nationale zaak.
Michael Collins, die in het hoofdpostkantoor had gevochten, ontsnapte niet op het nippertje aan een executie, anders dan sommige verhalen soms beweren. Zijn rol in de opstand was toen ondergeschikt. Hij werd gearresteerd, geïnterneerd in het kamp van Frongoch in Wales en vervolgens in december 1916 vrijgelaten.
In december 1918 behaalde Sinn Féin in Ierland een overweldigende overwinning bij de Britse parlementsverkiezingen. De partij won 73 van de 105 Ierse zetels.
De verkozenen weigerden zitting te nemen in het parlement in Westminster. Op 21 januari 1919 kwamen degenen die niet gevangen zaten of op de vlucht waren bijeen in de Mansion House in Dublin en vormden zij hun eigen vergadering: de Dáil Éireann.
De eerste Dáil riep de onafhankelijkheid van Ierland uit en eiste soevereiniteit over het hele eiland op. Ook nam zij een democratisch programma aan en richtte zij een boodschap aan de naties van de wereld om internationale erkenning te verkrijgen.
De handelingen en debatten van deze stichtende vergadering worden bewaard in de archieven van het Ierse parlement.
De Britse regering weigerde deze vergadering te erkennen, die vervolgens illegaal werd verklaard. Zo kwamen twee machten tegenover elkaar te staan: de officiële Britse administratie en de door de Dáil uitgeroepen Ierse Republiek.
Op dezelfde dag als de eerste bijeenkomst van de Dáil, 21 januari 1919, vielen leden van de Irish Volunteers een konvooi met explosieven aan in Soloheadbeg, in County Tipperary.
Twee politieagenten van de Royal Irish Constabulary, James McDonnell en Patrick O’Connell, werden gedood. De operatie werd onder meer uitgevoerd door Dan Breen, Seán Treacy, Séumas Robinson en Seán Hogan.
De aanval was niet door de Dáil goedgekeurd en vloeide niet voort uit een nationaal bevel van Michael Collins. Toch wordt zij doorgaans beschouwd als het eerste treffen van de Onafhankelijkheidsoorlog.
De Irish Volunteers werden geleidelijk aangeduid als het Irish Republican Army, of IRA. Hun relatie met de regering van de Dáil bleef soms dubbelzinnig: de politieke autoriteiten probeerden controle uit te oefenen over een organisatie met vele lokale brigades die over aanzienlijke autonomie beschikten.

Ierse Onafhankelijkheidsoorlog – Publiek domein
De IRA beschikte noch over de manschappen, noch over de bewapening om het Britse leger in conventionele veldslagen te bestrijden. Daarom koos zij voor een guerrillastrategie die berustte op mobiliteit en terreinkennis.
Kleine eenheden, flying columns of vliegende colonnes genoemd, legden hinderlagen voor patrouilles, vielen kazernes aan en namen wapens in beslag. Zij trokken door het platteland met hulp van lokale netwerken die voedsel, onderdak en inlichtingen leverden.
De gevechten waren bijzonder hevig in de graafschappen Cork, Kerry, Tipperary, Clare, Limerick en Dublin. Tom Barry werd een van de bekendste bevelhebbers van het conflict na verschillende operaties van de West Cork Brigade.
Bij de hinderlaag van Kilmichael op 28 november 1920 kwamen 17 leden van de Auxiliary Division om het leven. Enkele maanden later, in maart 1921, stelde de hinderlaag van Crossbarry ongeveer honderd IRA-strijders in staat te ontsnappen aan een grootschalige Britse operatie in het westen van County Cork.
In andere regio’s bleef de IRA minder actief. De intensiteit van de oorlog verschilde dus sterk per graafschap.
Michael Collins vervulde verschillende cruciale functies. Hij was minister van Financiën van de uitgeroepen Republiek, directeur van de organisatie van de Volunteers en vooral hoofd van de inlichtingendienst van de IRA.
Hij ontwikkelde een netwerk van informanten dat zelfs tot in de Britse administratieve en politiediensten reikte. Dankzij de verzamelde inlichtingen kon de IRA arrestaties voorzien, haar leiders beschermen en agenten identificeren die tegen de republikeinse beweging werkten.
Collins zette ook een clandestiene eenheid op, bekend als de Squad. Die had de taak Britse agenten en personen die als informanten werden beschouwd, uit te schakelen.
Zijn belang was aanzienlijk, maar Michael Collins leidde niet in zijn eentje de hele oorlog. Richard Mulcahy was stafchef van de IRA, Cathal Brugha minister van Defensie, en vele lokale bevelhebbers voerden hun operaties met grote onafhankelijkheid uit.
De strijd speelde zich niet uitsluitend op militair terrein af. De Dáil probeerde het Britse bestuur geleidelijk onwerkzaam te maken en te vervangen door de instellingen van de Ierse Republiek.
In verschillende regio’s werden republikeinse rechtbanken opgericht. Zij behandelden burgerlijke conflicten, geschillen over grond en bepaalde strafzaken. Hun succes ondermijnde de officiële Britse rechtbanken.
Lokale autoriteiten legden een eed van trouw aan de Dáil af, terwijl inzamelingen de financiering van de clandestiene regering mogelijk maakten. De bevolking nam ook deel aan de boycot van de Royal Irish Constabulary.
In mei 1920 weigerden spoorwegpersoneelsleden Britse troepen en militair materieel te vervoeren. Deze campagne verstoorde de verplaatsingen, al legde zij de veiligheidstroepen niet volledig lam.
Het conflict werd zo een strijd om legitimiteit. Om te winnen moesten de onafhankelijkheidsstrijders aantonen dat zij niet alleen konden vechten, maar ook konden regeren.
Door de verzwakking van de Royal Irish Constabulary rekruteerde de Britse regering duizenden oud-soldaten uit de Eerste Wereldoorlog.
Een deel trad toe tot de politie en kreeg de bijnaam Black and Tans, naar hun uniform dat bestond uit donkergroene en kakikleurige kledingstukken. Voormalige officieren werden op hun beurt opgenomen in de Auxiliary Division van de RIC, een afzonderlijke en beter betaalde eenheid.
Deze eenheden kregen snel een beruchte reputatie. Als reactie op IRA-aanvallen werden huizen, winkels en openbare gebouwen in brand gestoken. Burgers werden geslagen, gearresteerd of gedood. Sommige steden, zoals Balbriggan en Cork, leden zware verwoestingen.
In december 1920 werd een deel van het centrum van Cork in brand gestoken door leden van de troepen van de Kroon na een IRA-aanval. Onder meer het stadhuis en de Carnegie-bibliotheek werden verwoest.
Ook republikeinse strijders pleegden geweld tegen politieagenten, militairen, vermeende informanten en sommige burgers. De oorlog raakte geleidelijk verstrikt in een spiraal van vergeldingsacties, waarin het onderscheid tussen rechtvaardigheid, wraak en intimidatie soms moeilijk te maken was.
In de ochtend van 21 november 1920 vielen IRA-eenheden die verbonden waren met het netwerk van Michael Collins verschillende adressen in Dublin aan. Hun doel was Britse agenten en officieren uit te schakelen die bij de inlichtingendienst betrokken waren.
De doelwitten worden vaak gezamenlijk aangeduid als de « Cairo Gang », al blijven de oorsprong en de juistheid van die benaming onderwerp van discussie. Veertien mensen werden gedood bij de operaties in de ochtend en verscheidene anderen raakten gewond.
In de namiddag woonden duizenden toeschouwers in Croke Park een Gaelic football-wedstrijd tussen Dublin en Tipperary bij. Leden van de Royal Irish Constabulary, onder wie Black and Tans en Auxiliaries, drongen het terrein rond het stadion binnen.
Politieagenten openden vervolgens het vuur op de menigte. Anders dan sommige verhalen beweren, schoot geen enkele tank op de toeschouwers. Veertien mensen kwamen om en verscheidene tientallen raakten gewond. Onder de slachtoffers was Michael Hogan, speler van het team van Tipperary. Een tribune in Croke Park draagt tegenwoordig zijn naam.
In de avond werden drie gevangenen, Dick McKee, Peadar Clancy en Conor Clune, gedood in Dublin Castle. De autoriteiten verklaarden dat zij hadden geprobeerd te ontsnappen, een versie die op grote schaal werd betwist.
Deze dag, waarop ongeveer dertig mensen het leven verloren, staat bekend als Bloody Sunday. Hij mag niet worden verward met Bloody Sunday in Derry, dat plaatsvond in 1972.
Eind 1920 plaatste de Britse regering verschillende graafschappen in Zuid-Ierland onder de staat van beleg. Het aantal arrestaties nam toe en de strijdkrachten voerden hun operaties op.
Ook executies werden een instrument van repressie. Op 1 februari 1921 was Cornelius Murphy de eerste IRA-strijder die tijdens het conflict door een Brits vuurpeloton werd geëxecuteerd. Andere gevangenen werden vervolgens gefusilleerd of opgehangen.
Op 25 mei 1921 stak de IRA de Custom House in Dublin in brand, waar verschillende Britse administraties waren gevestigd. De operatie had een grote symbolische waarde, maar leidde tot de arrestatie van vele republikeinse strijders.
Tegen de zomer van 1921 leek geen van beide kampen een snelle militaire overwinning te kunnen behalen. De IRA had een tekort aan munitie en stond onder toenemende druk. Tegelijk vormde de inzet van tienduizenden soldaten en politieagenten een aanzienlijke politieke, menselijke en financiële last voor het Verenigd Koninkrijk.
Internationale veroordeling van het geweld, veranderende publieke opinie en bemiddelingspogingen bevorderden geleidelijk het openen van onderhandelingen.
In de eerste helft van 1921 werden contacten gelegd tussen de Britse regering en de Ierse vertegenwoordigers. Éamon de Valera ontmoette premier David Lloyd George in juli in Londen.
Op 11 juli 1921 trad een wapenstilstand in werking. Die datum markeert het feitelijke einde van de Onafhankelijkheidsoorlog, ook al was er nog geen definitief politiek akkoord bereikt.
De strijders staakten hun operaties en de onderhandelingen werden voorbereid. Op het Ierse platteland werd de wapenstilstand met opluchting, maar ook met voorzichtigheid ontvangen. Velen vreesden dat de gevechten zouden hervatten als de besprekingen zouden mislukken.
Over het precieze aantal slachtoffers bestaat nog altijd discussie. Hedendaags historisch onderzoek telt meer dan 2.000 doden die met het conflict verband houden, onder wie IRA-leden, Britse militairen, politieagenten en veel burgers.
De officiële onderhandelingen begonnen in oktober 1921 in Londen. De Ierse delegatie bestond onder meer uit Arthur Griffith, Michael Collins, Robert Barton, Eamonn Duggan en George Gavan Duffy.
Éamon de Valera nam niet rechtstreeks deel aan de besprekingen, een beslissing die nog lang onderwerp van debat zou blijven.
Het Anglo-Ierse Verdrag werd ondertekend in de nacht van 5 op 6 december 1921. Het voorzag in de oprichting van de Ierse Vrijstaat, met de status van dominion binnen het Britse Rijk. Die status bood ruime autonomie, vergelijkbaar met die van Canada, maar kwam niet overeen met de volledig soevereine republiek die de onafhankelijkheidsstrijders eisten.
Parlementsleden van de nieuwe staat moesten een eed afleggen die verbonden was aan de grondwet ervan en koning George V erkennen in het kader van de relatie tussen Ierland en de Kroon. Het Verenigd Koninkrijk behield ook voorlopig verschillende strategische havens.
De deling werd niet door het verdrag gecreëerd. De Government of Ireland Act van 1920 had Noord-Ierland, bestaande uit zes graafschappen, al ingesteld. Het verdrag gaf Noord-Ierland de mogelijkheid om geen deel uit te maken van de Vrijstaat, een mogelijkheid waarvan het parlement in december 1922 gebruikmaakte.
De Dáil ratificeerde het akkoord op 7 januari 1922 met 64 stemmen tegen 57. Voor Michael Collins en Arthur Griffith vormde het verdrag een stap naar meer vrijheid. Voor Éamon de Valera en zijn aanhangers betekende het een verloochening van de in 1916 uitgeroepen Republiek.
De Onafhankelijkheidsoorlog eindigde dus met een onvolledige overwinning. Het grootste deel van Ierland kreeg een eigen bestuur en zag de Britse troepen zich terugtrekken, maar het land bleef verdeeld en behield een band met de Kroon.
Deze breuk leidde enkele maanden later tot de Ierse Burgeroorlog. Voormalige strijdmakkers stonden toen tegenover elkaar als voor- en tegenstanders van het verdrag, wat uitmondde in een van de pijnlijkste conflicten uit de moderne Ierse geschiedenis.