De Ierse Burgeroorlog
Cultuur

De Ierse Burgeroorlog

Ierse onafhankelijkheid
Des soldats irlandais durant la guerre civile - Domaine public

In 1922 verdeelt de onafhankelijkheid degenen die haar hebben bevochten: Ierland belandt in een broederoorlog.

De Ierse Burgeroorlog bracht tussen juni 1922 en mei 1923 mannen tegenover elkaar die tijdens de Ierse Onafhankelijkheidsoorlog nog zij aan zij hadden gevochten. De kern van hun conflict: het Anglo-Ierse Verdrag, dat in december 1921 in Londen werd ondertekend.

Voor de voorstanders vormde deze overeenkomst een beslissende stap op weg naar onafhankelijkheid. Tegenstanders zagen haar daarentegen als verraad aan de in 1916 uitgeroepen Republiek. Binnen enkele maanden groeide deze politieke breuk uit tot een wrede, diep traumatiserende broederoorlog, waarvan de gevolgen het Ierse politieke leven blijvend zouden tekenen.

De Ierse Burgeroorlog van 1922-1923

Een oorlog tussen voormalige strijdmakkers

De Ierse Burgeroorlog begon officieel op 28 juni 1922, toen de troepen van de voorlopige regering de Four Courts in Dublin bombardeerden, die bezet waren door leden van de IRA die tegen het verdrag gekant waren.

De oorlog eindigde op 24 mei 1923, toen Frank Aiken de republikeinse strijders beval de wapens neer te leggen. Gevangenen bleven echter nog lang na die datum geïnterneerd, wat verklaart waarom sommige archieven de periode van de burgeroorlog tot 1924 laten doorlopen.

Dit conflict zette niet simpelweg Ierland tegenover het Verenigd Koninkrijk. Het verdeelde de Ierse nationalistische beweging zelf. Aan de ene kant stonden de voorstanders van het verdrag, verenigd rond de voorlopige regering en het Nationale Leger. Aan de andere kant stonden de republikeinen van de IRA, die elk compromis met de Britse Kroon verwierpen.

Michael Collins, voorstander van het Anglo-Ierse Verdrag – Publiek domein

Michael Collins – Publiek domein

Het Anglo-Ierse Verdrag verdeelt het land

Een historisch compromis ondertekend in Londen

Het Anglo-Ierse Verdrag werd op 6 december 1921 in Londen ondertekend, na verscheidene weken van onderhandelingen tussen Britse vertegenwoordigers en een Ierse delegatie, waartoe onder anderen Michael Collins en Arthur Griffith behoorden.

De overeenkomst maakte een einde aan de Onafhankelijkheidsoorlog en voorzag in de oprichting van de Ierse Vrijstaat, of Irish Free State. Deze nieuwe staat moest echter een dominion van het Britse Rijk blijven, met een status die vergelijkbaar was met die van Canada destijds.

Het verdrag voorzag onder meer in:

  • de oprichting van een Ierse Vrijstaat met een eigen regering en een eigen parlement;
  • het behoud van een constitutionele band met de Britse Kroon;
  • een eed die Ierse parlementsleden bond aan de grondwet van de Vrijstaat en aan koning George V;
  • het tijdelijke behoud van verscheidene strategische havens onder Britse controle;
  • de mogelijkheid voor Noord-Ierland om zich niet bij de nieuwe staat aan te sluiten;
  • de instelling van een commissie die de loop van de Ierse grens moest onderzoeken.

In tegenstelling tot een vaak herhaald idee heeft het verdrag de deling van Ierland niet op zichzelf in het leven geroepen. Die was al geregeld door de Government of Ireland Act van 1920, die twee afzonderlijke politieke entiteiten had ingesteld.

Na de officiële oprichting van de Vrijstaat in december 1922 maakte het Noord-Ierse parlement gebruik van de in het verdrag voorziene mogelijkheid om deel te blijven uitmaken van het Verenigd Koninkrijk. De grens tussen beide gebieden werd vervolgens een van de voornaamste twistpunten.

De ratificatie van het verdrag door de Dáil Éireann

Een nipte meerderheid die de republikeinse beweging verscheurt

De debatten in de Dáil Éireann waren bijzonder gespannen. De voorstanders van het verdrag vonden dat het Ierland eindelijk echte autonomie, een nationaal leger en instellingen bood die het land geleidelijk naar een vollediger soevereiniteit konden leiden.

Michael Collins zelf presenteerde de overeenkomst als een fase, niet als het definitieve eindpunt van de republikeinse strijd. Volgens hem gaf het verdrag Ierland „de vrijheid om vrijheid te verkrijgen”.

De tegenstanders vonden het compromis echter onaanvaardbaar. Zij wezen de dominionstatus, de eed aan de Kroon en het behoud van de deling af. In hun ogen kwam aanvaarding van de tekst neer op het opgeven van de Ierse Republiek die tijdens de Paasopstand van 1916 was uitgeroepen.

Op 7 januari 1922 ratificeerde de Dáil het verdrag uiteindelijk met 64 stemmen tegen 57. Éamon de Valera, die zich ertegen verzette, trad af als voorzitter van de Dáil. Arthur Griffith volgde hem op, terwijl Michael Collins aan het hoofd kwam van de voorlopige regering die de overgang moest organiseren.

De uitslagen en debatten rond deze ratificatie zijn tegenwoordig te raadplegen in de archieven van het Ierse parlement.

De IRA raakt verdeeld door het verdrag

Twee kampen uit dezelfde revolutionaire beweging

De politieke breuk bereikte snel de gelederen van de IRA. Een deel van de leden aanvaardde het gezag van de voorlopige regering en sloot zich geleidelijk aan bij het nieuwe Nationale Leger. Deze strijders werden de „pro-verdrag”-aanhangers.

De republikeinen die de overeenkomst verwierpen, behielden daarentegen de naam IRA. Zij verklaarden de Republiek van 1916 te verdedigen en vonden dat de voorlopige regering geen enkele legitimiteit bezat.

Deze verdeeldheid liep door de voormalige brigades, de dorpen en soms zelfs de families. Mannen die samen hinderlagen tegen de Britse strijdkrachten hadden uitgevoerd, bevonden zich nu in tegengestelde kampen.

Éamon de Valera werd de voornaamste politieke figuur van de anti-verdragsbeweging, maar hij voerde niet rechtstreeks het bevel over haar militaire operaties. De IRA die tegen het verdrag gekant was, behield een eigen leiding, met leiders als Rory O’Connor en Liam Lynch.

De bezetting van de Four Courts

Het breekpunt in het hart van Dublin

Op 14 april 1922 bezetten ongeveer 200 leden van de anti-verdrags-IRA, onder leiding van Rory O’Connor, de Four Courts, het belangrijkste gerechtsgebouw van Dublin. Hun doel was de voorlopige regering uit te dagen en de ondergang van het verdrag te veroorzaken.

Michael Collins probeerde wekenlang een openlijke confrontatie te vermijden. De situatie werd echter steeds instabieler. De Britse regering dreigde in te grijpen als de Ierse autoriteiten de controle over de hoofdstad niet zouden heroveren.

De moord op de Britse maarschalk Henry Wilson in Londen op 22 juni 1922 vergrootte de druk nog verder. Enkele dagen later ontvoerden de bezetters van de Four Courts generaal J. J. „Ginger” O’Connell, lid van het Nationale Leger.

Op 28 juni openden de regeringstroepen uiteindelijk het vuur op het gebouw met door de Britten geleverde artilleriestukken. Het bombardement markeerde het officiële begin van de Ierse Burgeroorlog.

De Four Courts in Dublin tijdens de Ierse Burgeroorlog – Publiek domein

De Four Courts tijdens de Ierse Burgeroorlog – Publiek domein

De slag om Dublin

Een hoofdstad veranderd in een slagveld

Na verscheidene dagen van bombardementen gaf het garnizoen van de Four Courts zich over. Een zware explosie verwoestte een deel van het complex en leidde tot het verlies van talrijke Ierse historische archieven die in het Public Record Office werden bewaard.

De gevechten gingen echter door in de straten van Dublin. Anti-verdragsgroepen bezetten meerdere gebouwen, met name rond O’Connell Street. Begin juli heroverde het Nationale Leger uiteindelijk de hoofdstad.

Cathal Brugha, voormalig minister van Defensie en een prominente figuur binnen de republikeinse beweging, raakte tijdens de laatste gevechten dodelijk gewond. Zijn dood illustreert het geweld van een oorlog waarin helden van de onafhankelijkheidsstrijd nu vijanden waren geworden.

De herovering van Zuid-Ierland

Het Nationale Leger krijgt de overhand

Na hun nederlaag in Dublin behielden de anti-verdragstroepen uitgestrekte gebieden in het zuiden en westen van Ierland. Een door de republikeinen gecontroleerd gebied, soms de „Republiek Munster” genoemd, strekte zich uit van Limerick tot Waterford en tot in County Cork.

Het Nationale Leger beschikte echter over steeds meer manschappen, betere bewapening en pantservoertuigen. Het ontving ook wapens en munitie van de Britse regering.

In de zomer van 1922 lanceerden de regeringstroepen verschillende offensieven. In County Kerry en nabij Cork werden amfibische landingen uitgevoerd, waardoor de republikeinen in de rug werden aangevallen. Limerick, Waterford en Cork werden geleidelijk heroverd.

Eind augustus had de regering de belangrijkste steden en het grootste deel van het grondgebied in handen. De tegenstanders van het verdrag waren echter niet verslagen: ze staakten de conventionele gevechten en keerden terug naar de guerrillamethoden die tijdens de Onafhankelijkheidsoorlog waren gebruikt.

De dood van Arthur Griffith en Michael Collins

Twee sterfgevallen die de nieuwe staat schokken

Op 12 augustus 1922 stierf Arthur Griffith in Dublin aan de gevolgen van een hersenbloeding. Tien dagen later, op 22 augustus, werd Michael Collins gedood tijdens een hinderlaag in Béal na Bláth, in County Cork.

De dood van Collins, pas 31 jaar oud, was een enorme schok. Als gevreesd militair leider tijdens de strijd tegen de Britten, onderhandelaar van het verdrag en vervolgens leider van het Nationale Leger was hij uitgegroeid tot een van de centrale figuren van de Ierse revolutie.

William T. Cosgrave nam daarop de leiding van de regering over, terwijl Richard Mulcahy een belangrijke rol speelde aan het hoofd van het Nationale Leger. Ondanks het verlies van zijn voornaamste leiders behield het pro-verdragskamp het militaire overwicht.

Een guerrillaoorlog en represailles

Het geweld houdt aan op het platteland

Vanaf de herfst van 1922 veranderde de oorlog van karakter. De anti-verdragsstrijders organiseerden hinderlagen, saboteerden spoorlijnen, vernielden infrastructuur en vielen vertegenwoordigers van de nieuwe staat aan.

De regering reageerde met een steeds hardere politiek. Noodwetgeving maakte onder meer de executie mogelijk van strijders die met wapens werden aangetroffen. In totaal executeerde de Vrijstaat tijdens het conflict officieel 77 anti-verdragsgevangenen.

Onder hen waren Rory O’Connor, Liam Mellows, Richard Barrett en Joe McKelvey, die in december 1922 werden gefusilleerd na de moord op de pro-verdragsafgevaardigde Seán Hales. Deze als represaille genomen executies verdiepten de kloof tussen de twee kampen nog verder.

Er vond ook buitengerechtelijk geweld plaats. In maart 1923 stierven verschillende republikeinse gevangenen in Ballyseedy, in Kerry, nadat soldaten van het Nationale Leger hen rond een mijn hadden vastgebonden. Dit bloedbad blijft een van de donkerste episodes van de burgeroorlog.

Het einde van de Ierse Burgeroorlog

Een militaire nederlaag zonder officiële overgave

In het voorjaar van 1923 was de anti-verdrags-IRA uitgeput. Haar strijders kampten met een tekort aan wapens, munitie en steun onder de bevolking. Een groot deel van de bevolking, getekend door jaren van conflict, verlangde nu naar vrede.

Op 10 april 1923 raakte Liam Lynch, stafchef van de anti-verdrags-IRA, dodelijk gewond in de Knockmealdown Mountains. Frank Aiken volgde hem op.

Op 30 april beval Aiken de opschorting van offensieve operaties. Op 24 mei 1923 verzocht hij de republikeinse strijders uiteindelijk hun wapens neer te leggen en naar huis terug te keren. Dit besluit maakte een einde aan de oorlog, zonder formele capitulatie of vredesverdrag.

Éamon de Valera steunde het staken van de gevechten, maar het militaire bevel kwam wel degelijk van Frank Aiken en niet van de voormalige voorzitter van de Dáil.

De tol van de Ierse Burgeroorlog

Een menselijk trauma dat moeilijk te meten is

Het exacte aantal slachtoffers van het conflict blijft onzeker. In tegenstelling tot het soms genoemde aantal van 4.000 doden, spreken hedendaagse historische studies doorgaans van 1.500 tot 2.000 slachtoffers, strijders en burgers samen. Door het ontbreken van een volledig register kan er echter geen definitief totaal worden vastgesteld.

De Ierse militaire archieven bieden tegenwoordig een kaart die een deel van de sterfgevallen in verband met het conflict documenteert, maar preciseren dat deze databank niet alle slachtoffers omvat.

Soldaten van het Nationale Leger tijdens de Ierse Burgeroorlog

Ierse soldaten tijdens de burgeroorlog

Ongeveer 12.000 anti-verdragsrepublikeinen werden op het hoogtepunt van de repressie gevangengezet of geïnterneerd. Sommigen gingen in hongerstaking en verscheidene gedetineerden bleven tot 1924 vastzitten.

Het conflict liet ook verwoeste infrastructuur, een verzwakte economie en gemeenschappen die blijvend verdeeld waren achter.

De Ierse grens na de oorlog

De vervlogen hoop rond de grenscommissie

Het Anglo-Ierse Verdrag voorzag in de oprichting van een commissie die de grens tussen de Vrijstaat en Noord-Ierland opnieuw moest onderzoeken. Veel nationalisten hoopten dat gebieden met een katholieke meerderheid zich bij de nieuwe staat zouden aansluiten, waardoor Noord-Ierland economisch te kwetsbaar zou worden om te blijven bestaan.

De conclusies van de commissie, die in 1925 werden onthuld, waren echter veel bescheidener. Ze voorzagen zelfs in de overdracht van bepaalde gebieden van de Vrijstaat aan Noord-Ierland.

Een overeenkomst die Dublin, Belfast en Londen in december 1925 sloten, handhaafde uiteindelijk de bestaande grens. Daartegenover stond dat de Vrijstaat werd ontslagen van de verplichting om bij te dragen aan een deel van de Britse staatsschuld, zoals bepaald in artikel 5 van het verdrag.

Het ging dus niet om een Britse eis voor extra grondgebied in ruil voor schuldverlichting, maar om een politiek compromis dat een einde maakte aan het grensgeschil.

De politieke erfenis van de burgeroorlog

Een breuk die Ierland blijvend vormgeeft

De burgeroorlog liet een diepe stempel achter op de Ierse politiek. De voorstanders van het verdrag vormden de basis van Cumann na nGaedheal, en later van Fine Gael. Éamon de Valera en een deel van de republikeinen richtten in 1926 Fianna Fáil op, nadat zij hadden besloten toe te treden tot de instellingen van de Vrijstaat.

Zo bleef het Ierse politieke leven gedurende tientallen jaren georganiseerd rond de positie die elk kamp innam tegenover het verdrag van 1921, soms meer dan rond een traditionele tegenstelling tussen rechts en links.

De Vrijstaat evolueerde geleidelijk naar volledige onafhankelijkheid. De grondwet van 1937 schiep de staat met de naam Éire, of Ireland, terwijl de Republiek in 1949 werd uitgeroepen.

De burgeroorlog blijft niettemin een pijnlijke herinnering. Omdat zij strijdmakkers, buren en soms leden van dezelfde familie tegenover elkaar zette, werd er lange tijd terughoudend over gesproken. Een eeuw later helpen de wonden ervan nog altijd om de breuklijnen te begrijpen die het hedendaagse Ierland hebben gevormd.