Aan de kades van de Liffey bewegen zeven uitgemergelde silhouetten zich zwijgend richting de haven van Dublin. Met bagage tegen hun lichaam geklemd, ingevallen gezichten en gescheurde kleren lijken ze nog altijd te wachten op het schip dat hen weg zal voeren uit een Ierland dat door honger is verwoest.
Officieel getiteld Famine, maar beter bekend als het Famine Memorial of de Famine Sculptures, behoort dit werk van Rowan Gillespie tot de aangrijpendste monumenten van Dublin. Het herdenkt niet alleen de doden van de Grote Ierse Hongersnood, maar herinnert ook aan de honderdduizenden vrouwen, mannen en kinderen die hun land moesten verlaten in een poging te overleven.

Memorial voor de Grote Hongersnood, Dublin – PROSPER MBEMBA KOUTIHOU -Pexels
Het Famine Memorial bevindt zich op Custom House Quay, in de Docklands, op de noordoever van de Liffey. De sculpturen staan op enkele minuten van het Custom House, tussen het historische centrum en de voormalige havenwijken van Dublin.
Het monument is rechtstreeks toegankelijk vanaf de openbare wandelpromenade. Er is geen ontvangstgebouw, ingang of vast parcours. Bezoekers kunnen tussen de verschillende figuren door lopen en ze vanuit meerdere hoeken bekijken.
Door deze opstelling lijkt het bijna alsof je je bij de stoet aansluit. De beelden staan niet op een monumentale sokkel en zijn niet van passanten gescheiden door een hek: ze delen dezelfde ruimte, op de kasseien van de kade. Die nabijheid versterkt hun evocatieve kracht aanzienlijk.
Het geheel bestaat uit zeven figuren die iets groter zijn dan levensgroot. Mannen, vrouwen en kinderen worden afgebeeld in een toestand van grote uitputting. Sommigen dragen tassen of schamele bezittingen, terwijl een man een kind op zijn schouders draagt.
Het zijn geen portretten van geïdentificeerde personen. Elk silhouet belichaamt in bredere zin de slachtoffers van honger, ziekte, armoede en gedwongen verplaatsing. Hun tocht richting de haven herinnert aan de vertrekken naar Groot-Brittannië, Noord-Amerika en andere gebieden van de Ierse diaspora.
Het oppervlak van het brons is bewust ruw en onregelmatig gehouden. De lichamen zijn uitgerekt, de ledematen ogen broos en de kleding lijkt samen te vloeien met het vlees. Rowan Gillespie gebruikt dit gekwelde materiaal om een gevoel van kou, vermoeidheid en kwetsbaarheid over te brengen.
Het monument probeert geen specifieke scène te vertellen of alle oorzaken van de hongersnood uit te leggen. Het richt zich op de menselijke ervaring: honger, verlies, ballingschap en onzekerheid over de reis.
De Grote Hongersnood, in het Iers An Gorta Mór genoemd, begon in 1845 toen een ziekte een groot deel van de aardappeloogsten verwoestte. Een aanzienlijk deel van de plattelandsbevolking was toen voor de dagelijkse voeding afhankelijk van dit gewas.
De aardappelziekte ontketende de crisis, maar de gevolgen werden verergerd door armoede, de organisatie van het grondbezit, uitzettingen en tekortschietend hulpbeleid. De honger ging al snel gepaard met epidemieën, waaronder koorts en dysenterie.
Tussen 1845 en 1852 stierven meer dan een miljoen mensen en verlieten meer dan een miljoen anderen Ierland. Deze demografische breuk veranderde het land, zijn samenleving en zijn betrekkingen met de rest van de wereld blijvend.
De keuze voor Custom House Quay is niet louter esthetisch. Tijdens de hongersnood was dit deel van de kades een van de vertrekpunten voor mensen die Dublin per schip verlieten.
Op 17 maart 1846, Sint-Patrickdag, vertrok de Perseverance vanaf Custom House Quay met 210 passagiers. Het schip stond onder bevel van William Scott, een ervaren kapitein die toen 74 jaar oud was. De reizigers bereikten New York op 18 mei 1846 en, opmerkelijk voor een overtocht uit die periode, alle passagiers en bemanningsleden overleefden de reis.
De figuren van het monument stellen niet specifiek de passagiers van de Perseverance voor. Hun gang naar de haven roept wel deze vertrekken op, evenals de ontelbare reizen die in de daaropvolgende jaren werden ondernomen.
Het monument werd gemaakt door Rowan Gillespie, een beeldhouwer uit Dublin die bekendstaat om zijn langgerekte en expressieve menselijke figuren. Het werk werd in opdracht gegeven door Norma Smurfit en vervolgens aan het Ierse volk geschonken ter gelegenheid van de 150e verjaardag van de hongersnood.
Het Famine Memorial werd op 29 mei 1997 onthuld door Mary Robinson, destijds president van Ierland. Een plaquette bij de beelden vermeldt de datum van de onthulling en citeert een getuigenis uit 1854, waarin een stoet wordt beschreven die zich moeizaam langs de rivier naar het Custom House voortbeweegt.
Het werk was aanvankelijk ontworpen zonder specifieke locatie. De plaatsing op de kades gaf het echter een bijzondere kracht: de personages lijken voort te gaan in een landschap dat werkelijk dat van wachten en vertrek was.
In 2007 maakte Rowan Gillespie een aanvullend ensemble voor Ireland Park, aan de kades van Toronto. Terwijl de zeven personages in Dublin het vertrek verbeelden, roepen de vijf figuren in Canada de aankomst van Ierse migranten op.
Het verschil tussen beide groepen symboliseert de mensen die tijdens de oversteek van de Atlantische Oceaan, in quarantainestations of kort na hun aankomst stierven. De werken leggen zo een artistieke verbinding tussen de kades van Dublin en die van Toronto.
Deze uitbreiding geeft het Famine Memorial een internationale dimensie. Het beeldhouwwerk in Dublin vertelt niet langer alleen over het verlies van een deel van de bevolking: het roept ook het ontstaan op van een diaspora die tegenwoordig in vele landen aanwezig is.
Een kwartier volstaat om de sculpturen te bekijken en de plaquettes te lezen, maar trek bij voorkeur meer tijd uit als je je wandeling langs de kades wilt voortzetten.
Het monument bevindt zich op een geplaveid en grotendeels vlak terrein. Normaal gesproken is het bereikbaar met een rolstoel of kinderwagen, al kunnen voetgangersstromen, fietspaden en eventuele werkzaamheden in de stad de doorgang soms bemoeilijken.
Fotograferen is toegestaan. Het herdenkingskarakter van de plek vraagt echter om enige terughoudendheid: klim niet op de sculpturen, gebruik ze niet als rekwisiet en hinder geen mensen die hier komen herdenken.
De locatie is vanuit het centrum van Dublin gemakkelijk te voet bereikbaar. Ook de Luas-haltes George’s Dock en Busáras en station Connolly liggen vlakbij.
Op een steenworp afstand van het monument biedt het Jeanie Johnston Tall Ship & Famine Museum inzicht in de omstandigheden waarin emigranten in de 19e eeuw de Atlantische Oceaan overstaken. Een bezoek vormt een bijzonder relevante aanvulling op het monument.
Het museum EPIC The Irish Emigration Museum, gevestigd in de gewelven van het CHQ, behandelt in bredere zin de geschiedenis van emigratie en de invloed van de Ierse diaspora in de wereld.
Ten oosten van de sculpturen staat ook de World Poverty Stone, een werk van Stuart McGrath dat in 1987 werd geplaatst. Deze herdenkingssteen is verbonden met de Internationale Dag voor de Uitbanning van Armoede, die elk jaar op 17 oktober wordt gehouden.
De wandeling kan vervolgens worden voortgezet naar de Samuel Beckett Bridge en de hedendaagse gebouwen van de Docklands van Dublin.
De informatie over de opdracht, de locatie en de reis van de Perseverance is afkomstig van de Dublin City Council en de officiële website van Rowan Gillespie. Het aantal en de kenmerken van de figuren zijn gedocumenteerd door Sculpture Dublin. De historische cijfers zijn afkomstig uit gegevens die zijn gepubliceerd door de Ierse overheid.
Les informations essentielles pour préparer votre visite avec les bons repères, les bons accès et les bonnes options de réservation.
1 Custom House Quay, North Dock, Dokkenwijk, Dublin, Graafschap Dublin, Republiek Ierland, Bezienswaardigheden in Ierland
53.348061, -6.250068
15 minutes