Een vergeten graf, een tweede monument dat nog niemand had geïdentificeerd en onder de grond een minuscuul amethisten hangertje zonder bekende tegenhanger in Ierland. In Maree, in County Galway, heeft een opgravingscampagne zojuist een uitzonderlijk neolithisch grafcomplex aan het licht gebracht. De ontdekkingen werpen een nieuw licht op de eerste boeren die zich bijna 6.000 jaar geleden in het westen van het eiland vestigden.
Een belangrijke archeologische ontdekking in County Galway
Twee neolithische graven op één locatie in Maree
De Ierse bodem is duidelijk nog lang niet uitverteld. In Prospecthill, in de regio Maree, hebben archeologen van de University of Galway twee grafmonumenten blootgelegd die dateren uit het begin van het neolithicum.
Het eerste was in de archieven bekend, maar was vrijwel uit het landschap verdwenen. Het tweede lag er vlak naast, zonder ooit als grafmonument te zijn geregistreerd. Samen vormen ze een uiterst zeldzame combinatie: een hofgraf en een portaalgraf die op enkele meters van elkaar zijn gebouwd.
Volgens het wetenschappelijke team gaat het om de enige bekende combinatie in Ierland van deze twee categorieën megalithische graven op één locatie. De ontdekking kan onderzoekers dan ook helpen om de grafgebruiken en overtuigingen van de eerste landbouwgemeenschappen in het westen van het land beter te begrijpen.
De opgravingen worden geleid door dr. Michelle Comber en dr. Noel McCarthy, die beiden verbonden zijn aan de afdeling Archeologie van de University of Galway. Ze maken deel uit van het onderzoeksproject Maree – Land Use Through Time, dat is gewijd aan de ontwikkeling van menselijke bewoning en landschappen op het schiereiland Maree.
Een graf dat sinds de jaren 1960 was vergeten
Archeologen vonden de funderingen van een monument van 30 meter lang
De opgravingscampagne had aanvankelijk tot doel een hofgraf terug te vinden waarvan de grote stenen tot in de jaren 1960 zichtbaar waren. Daarna werden ze verwijderd, waardoor het monument vrijwel volledig van het oppervlak verdween.
De archeologen beschikten niettemin over historische informatie die het bestaan ervan bevestigde. Door het terrein te bestuderen, konden ze de funderingen terugvinden en de afmetingen van dit verloren graf nauwkeuriger bepalen.
Het monument is ongeveer 30 meter lang, waarmee het een van de grootste hofgraven is die in Ierland zijn ontdekt. Deze categorie bouwwerken is herkenbaar aan de open ruimte die meestal vóór de grafkamers is aangelegd. In dit hof konden bijeenkomsten en verschillende ceremoniële activiteiten plaatsvinden.
Deze bouwwerken waren dus niet alleen graven. Waarschijnlijk waren het ontmoetingsplaatsen waar een gemeenschap een symbolische band met haar doden en voorouders onderhield.
Voor de bouw van een monument van deze omvang was een aanzienlijke collectieve organisatie nodig. De stenen moesten worden gekozen en gewonnen, vervoerd, de ondergrond moest worden voorbereid en het geheel moest zonder moderne machines worden samengesteld. De bouwplaats getuigde zowel van technische vaardigheden als van een sterke sociale samenhang.
Op enkele meters afstand komt een tweede onbekend graf aan het licht
Een deksteen van 14 ton verborg een grafmonument
De echte verrassing kwam vlak bij het hofgraf aan het licht. De onderzoekers identificeerden de resten van een indrukwekkend portaalgraf dat nooit als grafmonument was geregistreerd.
Portaalgraven, ook wel dolmens genoemd, bestaan uit een stenen kamer die wordt voorafgegaan door twee grote verticale stenen die een ingang vormen. Op deze steunpunten rust een zware plaat, de zogenaamde deksteen.
In Maree is deze deksteen bijna vier meter lang en ongeveer één meter dik. Het gewicht wordt geschat op 14 ton. Hoe indrukwekkend de steen ook is, tot nu toe bood hij geen inzicht in de precieze aard van wat zich onder zijn massa bevond.
De opgravingen brachten aan het licht dat het graf was gebouwd in een grote kuil die rechtstreeks in het rotsachtige gesteente was uitgehakt. Deze configuratie beschermde een deel van de oudste grafgiften en bood archeologen een zeldzame kans om de eerste gebruiksfasen van het monument te bestuderen.
De aanwezigheid van een hofgraf en een portaalgraf naast elkaar roept nu veel vragen op. Werden de twee monumenten op hetzelfde moment gebouwd? Waren ze bestemd voor verschillende groepen? Werden ze na elkaar of gelijktijdig gebruikt? De analyses moeten proberen hun precieze chronologie vast te stellen.
Een uniek amethisten hangertje in Ierland
Een minuscuul voorwerp in het hart van een monumentale ontdekking
Het spectaculairste voorwerp van de opgravingen is echter niet de deksteen van 14 ton. Het past in de hand: het gaat om een klein amethisten hangertje dat in het portaalgraf werd gevonden.
In verschillende Ierse megalithische monumenten zijn al kwarts kralen ontdekt. Volgens de University of Galway is er momenteel echter geen vergelijkbaar amethisten hangertje bekend in een dergelijk graf in Ierland.
Het voorwerp intrigeert zowel door het materiaal als door de functie. Werd het als sieraad gedragen? Had het een symbolische waarde? Werd het samen met iemand begraven? Voorlopig hoeden de onderzoekers zich ervoor om er een specifieke betekenis aan toe te kennen.
Nieuwe analyses kunnen meer inzicht geven in de vervaardiging en mogelijk in de herkomst van de steen. In de archeologie kan een zo onopvallend voorwerp soms waardevolle aanwijzingen geven over uitwisselingen, het transport van materialen en de sociale gebruiken van een gemeenschap.
Het hangertje mag de andere ontdekkingen echter niet overschaduwen. In de graven zijn ook stenen werktuigen, prehistorisch aardewerk en gecremeerde menselijke botten gevonden.
Wie woonde er bijna 6.000 jaar geleden in Galway?
De eerste boeren veranderden het landschap ingrijpend
De twee monumenten dateren uit het begin van het neolithicum, waarschijnlijk van ongeveer 3700 tot 3500 voor onze jaartelling. Deze periode kwam overeen met een ingrijpende verandering in de Ierse geschiedenis.
De bevolkingsgroepen op het eiland leefden lange tijd voornamelijk van jagen, vissen en het verzamelen van wilde gewassen. De komst van de landbouw leidde geleidelijk tot het ontstaan van meer sedentaire gemeenschappen die het land konden bewerken, dieren konden houden en een gebied blijvend konden bewonen.
Deze ontwikkeling had niet alleen gevolgen voor de voedselvoorziening. Ze veranderde ook de landschappen, de organisatie van menselijke groepen en hun verhouding tot de doden. De megalithische monumenten getuigen van samenlevingen die grote collectieve werkzaamheden konden coördineren en hun voorouders gedurende meerdere generaties een zichtbare plaats konden geven.
De graven konden ook dienen als ontmoetingsplaatsen. Bij sommige ceremonies werden menselijke resten verplaatst, verbrand of in de kamers geplaatst. Deze gebruiken mogen niet uitsluitend vanuit ons moderne beeld van een begraafplaats worden geïnterpreteerd: de relatie tussen de levenden, de doden en het grondgebied was vermoedelijk veel hechter.
Een hofgraf en een portaalgraf: wat is het verschil?
Twee grafarchitecturen uit het Ierse neolithicum
Een hofgraf bestaat doorgaans uit een langgerekte cairn met één of meer grafkamers. Daarvoor vormen stenen een open of gedeeltelijk afgesloten ruimte. In dit hof kon de gemeenschap samenkomen voor ceremonies en rituelen.
Een portaalgraf heeft een compactere vorm. Twee verticale stenen markeren de ingang van de kamer en dragen een indrukwekkende deksteen. De dolmen van Poulnabrone, in de Burren, is een van de bekendste voorbeelden in Ierland.
Deze monumenten behoren tot de grote familie van Ierse megalithische graven, naast doorgangsgraven en wiggraven. Hun architectuur, verspreiding en chronologie verschillen, hoewel sommige ervan gedurende zeer lange perioden opnieuw gebruikt kunnen zijn.
De aanwezigheid van beide architectuurvormen op dezelfde plek in Prospecthill kan wijzen op een bijzonder complex gebruik van het graflandschap. Er zal echter moeten worden gewacht op de resultaten van de datering en analyses voordat de relatie tussen de monumenten precies kan worden bepaald.
Waarom is deze ontdekking zo belangrijk?
Een locatie die licht kan werpen op het begin van de landbouw in Ierland
Onderzoekers ontdekken niet elke dag zulke goed bewaarde neolithische grafgiften. Veel Ierse monumenten zijn in de loop der eeuwen beschadigd door erosie, het hergebruik van stenen, landbouwactiviteiten of moderne ingrepen.
De in de rots uitgehakte kuil onder het portaalgraf heeft hier bijgedragen aan de bescherming van elementen die verband houden met de eerste gebruiksfasen van het monument. De botten, voorwerpen en verschillende bodemlagen kunnen samen worden bestudeerd, in hun oorspronkelijke context.
Deze bewaring is essentieel. Een geïsoleerd voorwerp levert beperkte informatie op. Wanneer het zich in een nauwkeurig gedocumenteerde laag bevindt, in de buurt van botten of andere voorwerpen, kan het helpen om een opeenvolging van gebeurtenissen te reconstrueren.
De analyses van de gecremeerde botten kunnen met name informatie opleveren over het aantal mensen dat in het graf werd bijgezet, hun leeftijd of bepaalde aspecten van hun behandeling tijdens de begrafenis. Koolstof 14-datering moet het ook mogelijk maken om de verschillende gebruiksperioden van de locatie nauwkeuriger vast te stellen.
Op termijn kan het onderzoek bijdragen aan een bredere vraag: hoe organiseerden de eerste landbouwgemeenschappen in het westen van Ierland hun grondgebied en hoe hielden ze de herinnering aan hun doden levend?
Een opgraving samen met de inwoners van Maree
Archeologen, studenten en vrijwilligers werken samen aan het project
Bij het onderzoek zijn specialisten en studenten van de University of Galway betrokken, samen met vrijwilligers uit de lokale gemeenschap. Het terrein is eigendom van de familie Burke, die het opgravingsteam ontvangt.
Het project wordt ook gesteund door de Royal Irish Academy. De opmetingen werden uitgevoerd met de medewerking van het Discovery Programme, een nationale organisatie voor archeologisch onderzoek die wordt ondersteund door de Heritage Council.
Deze lokale samenwerking speelt een belangrijke rol bij de studie van het Ierse erfgoed. Veel archeologische vindplaatsen bevinden zich op privéterrein en hun behoud hangt grotendeels af van de dialoog tussen eigenaars, onderzoekers, instellingen en inwoners.
De grote stenen van het hofgraf waren in de jaren 1960 verplaatst, maar de herinnering aan het monument was niet volledig verdwenen. Enkele tientallen jaren later maakten archieven, lokale kennis en moderne methoden het mogelijk om terug te vinden wat er onder de grond was overgebleven.
Kun je de neolithische graven van Maree bezoeken?
Een onderzoekslocatie op privéterrein
De ontdekking betekent niet dat er een nieuwe toeristische locatie wordt geopend. De graven van Prospecthill liggen op privéterrein en maken deel uit van een archeologisch opgravingsprogramma. Er is geen permanente openstelling voor het publiek aangekondigd.
Het is daarom essentieel om het terrein niet zonder toestemming te betreden en niet te proberen rechtstreeks naar de opgravingszone te gaan. Het feit dat de locatie van een archeologische vindplaats bekend is, geeft niet automatisch recht op toegang.
Reizigers die een toegankelijk portaalgraf willen ontdekken, kunnen naar Poulnabrone in de Burren, in County Clare, gaan. Deze neolithische dolmen behoort tot de bekendste prehistorische monumenten van Ierland. Andere megalithische graven zijn te zien in Creevykeel, in County Sligo, of in Brownshill, bij Carlow.
De locatie van Maree blijft voorlopig een openluchtlaboratorium. De belangrijkste informatie zal misschien niet meer komen van nieuwe spectaculaire stenen, maar van dateringen, microscopische analyses en de nauwkeurige bestudering van de vondsten die tijdens de opgravingen zijn verzameld.
Galway onthult een nieuwe bladzijde uit de Ierse prehistorie
Een ontdekking die nog maar net haar geheimen begint prijs te geven
In Prospecthill staan het monumentale en het minuscuul kleine tegenover elkaar. Een deksteen van 14 ton vertelt over de collectieve inspanning die nodig was om een grafmonument te bouwen. Een amethisten hangertje verwijst naar een individu, een gebaar of een overtuiging waarvan de betekenis ons nog steeds ontgaat.
Daartussen tekent zich het beeld af van een gemeenschap die veel georganiseerder was dan we ons misschien zouden voorstellen. Deze vrouwen en mannen bewerkten het land, bewerkten steen, beheersten de pottenbakkerskunst en bouwden monumenten die generaties lang moesten meegaan.
Bijna zes millennia later komen hun graven opnieuw aan het licht in het landschap van Galway. De eerste ontdekkingen zijn al opmerkelijk, maar de onderzoekers hebben nu maanden, misschien zelfs jaren werk voor de boeg om te begrijpen wat deze locatie werkelijk onthult over de eerste boeren van het westen van Ierland.