Op de ochtend van maandag 24 april 1916 ontwaakt Dublin in de relatieve rust van het paasweekend. De trams rijden nog en voorbijgangers weten niet dat gewapende mannen en vrouwen zich tegelijkertijd naar verschillende strategische gebouwen begeven. Kort na het middaguur dringen vrijwilligers het General Post Office aan O’Connell Street binnen. Voor het gebouw leest Patrick Pearse een tekst voor die een onafhankelijke Ierse Republiek uitroept.
De Paasopstand van 1916, of Easter Rising, is begonnen. Zes dagen lang nemen ongeveer 1.600 opstandelingen het in Dublin op tegen de Britse troepen, die al snel worden versterkt met enkele duizenden soldaten. Gevechten, bombardementen en branden veranderen een deel van het stadscentrum in een puinhoop. De meeste slachtoffers zijn burgers die tussen beide kampen terechtkomen.
Militair gezien eindigt de opstand in een nederlaag. Politiek zijn de gevolgen enorm. De executies die na de overgave worden bevolen, schokken een publieke opinie die aanvankelijk weinig sympathie voor de opstandelingen had. Binnen enkele jaren draagt de gebeurtenis ertoe bij dat Ierland zich afkeert van het parlementaire nationalisme en volledige onafhankelijkheid gaat eisen.
De Paasopstand is een gewapende opstand die tijdens de Eerste Wereldoorlog werd georganiseerd door een minderheid van Ierse republikeinen. Het doel is een einde te maken aan de Britse overheersing en een soevereine republiek op het hele eiland te vestigen.
De Franse benaming « Pâques sanglantes » wordt soms gebruikt, maar is niet de meest gangbare historische aanduiding. In Ierland en in academische studies staat de gebeurtenis vooral bekend als de Easter Rising, de 1916 Rising of de Paasopstand.
De opstand werd niet georganiseerd door het Irish Republican Army zoals dat tijdens de onafhankelijkheidsoorlog ontstond. De belangrijkste strijdkrachten die in 1916 deelnamen, waren de Irish Volunteers, het Irish Citizen Army, de vrouwenorganisatie Cumann na mBan en, in mindere mate, de jeugdbeweging Fianna Éireann.
Binnen de Irish Volunteers was de werkelijke clandestiene drijvende kracht achter de opstand de Irish Republican Brotherhood, of IRB, een geheime revolutionaire organisatie die in de negentiende eeuw werd opgericht.
In 1916 behoort heel Ierland tot het Verenigd Koninkrijk van Groot-Brittannië en Ierland. Sinds de Act of Union, die in 1801 van kracht werd, bestaat het Ierse parlement niet meer en worden de zaken van het eiland vanuit Londen bestuurd.
In de negentiende eeuw bewandelt het Ierse nationalisme verschillende wegen. Sommige bewegingen eisen de afschaffing van de Unie of zelfbestuur via parlementaire weg. Andere, erfgenamen van de opstanden van 1798 en 1803, zijn van mening dat alleen een gewapende revolutie een republiek kan vestigen.
Aan het begin van de twintigste eeuw steunt de meerderheid van de nationalistische beweging nog steeds Home Rule, een plan voor intern zelfbestuur waarbij Ierland deel blijft uitmaken van het Verenigd Koninkrijk. In 1914 wordt uiteindelijk een wet aangenomen, maar de uitvoering ervan wordt opgeschort bij het uitbreken van de Eerste Wereldoorlog.
Dat wachten voedt de frustratie van een republikeinse minderheid. Voor haar leden vormt de Europese oorlog een uitzonderlijke kans: het Verenigd Koninkrijk zet zijn troepen in op het vasteland en is verwikkeld in een groot conflict met Duitsland.
Het vooruitzicht van Iers zelfbestuur roept hevig verzet op bij de unionisten, die vooral talrijk zijn in Ulster. In 1912 wordt de Ulster Volunteer Force opgericht om zich, zo nodig met wapens, te verzetten tegen de invoering van Home Rule.
Als reactie daarop richten nationalisten in november 1913 in Dublin de Irish Volunteers op. Hun oorspronkelijke doel is het recht van Ierland op zelfbestuur te verdedigen.
In de hoofdstad bestaat al een andere gewapende groep: het Irish Citizen Army. Die ontstaat tijdens het grote arbeidsconflict in Dublin in 1913 om stakende arbeiders te beschermen tegen politiegeweld. Onder invloed van de socialist James Connolly verbindt de organisatie de strijd voor nationale onafhankelijkheid met een project voor maatschappelijke verandering.
Wanneer in augustus 1914 de Eerste Wereldoorlog uitbreekt, splitst de Volunteers-beweging zich. De meerderheid volgt de parlementaire leider John Redmond en steunt de inzet van Ierse soldaten in het Britse leger. Een minderheid behoudt de naam Irish Volunteers en weigert voor het Verenigd Koninkrijk te vechten.

Ierse republikeinse vrijwilligers – Publiek domein
Het besluit om een opstand voor te bereiden wordt in het geheim genomen door een militaire raad van de Irish Republican Brotherhood. De kern ervan bestaat uit zeven mannen die de ondertekenaars van de Proclamatie van de Republiek zullen worden:
De officiële commandant van de Irish Volunteers, Eoin MacNeill, wordt niet over alle details van het complot ingelicht. De organisatoren vrezen dat hij een offensieve actie zonder steun van de bevolking en zonder realistisch uitzicht op succes zal afwijzen.
De raad is van plan de mobilisatie te verhullen als militaire oefeningen die voor paaszondag zijn gepland. De vrijwilligers zouden pas op het laatste moment hun werkelijke bevelen krijgen.
De opstandelingen zoeken steun bij Duitsland, de vijand van het Verenigd Koninkrijk tijdens de Eerste Wereldoorlog. De Ierse diplomaat en nationalist Roger Casement reist naar Duitsland om wapens te verkrijgen en onder Ierse krijgsgevangenen die in het Britse leger dienden een brigade te vormen.
De gehoopte brigade komt vrijwel niet van de grond, maar Berlijn stemt ermee in een lading wapens te sturen. Het Duitse schip Libau, vermomd als het Noorse vrachtschip Aud, vervoert ongeveer 20.000 geweren, munitie en verschillende machinegeweren naar de kust van Kerry.
De coördinatie mislukt. Het schip treft de vrijwilligers die de lading in ontvangst moesten nemen niet aan en wordt onderschept door de Royal Navy. Op 22 april 1916 brengt de kapitein, Karl Spindler, het schip bij de ingang van de haven van Cork tot zinken om te voorkomen dat de Britten de wapens in handen krijgen.
Roger Casement, die vanuit een Duitse onderzeeër op het strand van Banna Strand aan land was gebracht, wordt op 21 april gearresteerd. Verzwakt en bezorgd over de kans op succes wilde hij proberen een opstand te verhinderen die volgens hem zonder de beloofde wapens gedoemd was te mislukken.
Nadat hij op de hoogte is gebracht van het plan en het mislukken van de Duitse levering, vaardigt Eoin MacNeill een bevel uit waarmee hij de voor paaszondag geplande oefeningen annuleert. Dit tegenbevel veroorzaakt grote verwarring in eenheden door het hele land.
De militaire raad besluit desondanks door te zetten. De opstand wordt uitgesteld tot maandag 24 april, maar veel vrijwilligers weten niets van de wijziging, gehoorzamen MacNeill of ontvangen nooit nieuwe instructies.
Deze ontwrichting verklaart grotendeels het geringe aantal deelnemers. De Military Archives hebben 2.611 personen geïdentificeerd die later werden erkend voor hun deelname op het hele eiland, maar het aantal mensen dat tegelijk in Dublin werd gemobiliseerd lag aanzienlijk lager.
Op paasmaandag nemen ongeveer 1.200 opstandelingen stelling in Dublin. Hun aantal neemt in de loop van de week toe tot ongeveer 1.600 strijders.
Kort na het middaguur bezetten Patrick Pearse, James Connolly, Thomas Clarke, Joseph Plunkett, Seán Mac Diarmada en hun mannen het General Post Office, het hoofdpostkantoor aan Sackville Street, de huidige O’Connell Street. Het GPO wordt het hoofdkwartier van de opstand.
Voor het gebouw leest Patrick Pearse de Proclamatie van de Ierse Republiek voor. De tekst is ondertekend door de zeven leden van de militaire raad en verkondigt het recht van het Ierse volk op soevereiniteit.
De proclamatie waarborgt burgerlijke en godsdienstige vrijheden en gelijke rechten voor vrouwen en mannen, een bijzonder opmerkelijke formulering in 1916. Zij richt zich tot de « mannen en vrouwen van Ierland » en belooft een regering die door de hele bevolking wordt gekozen.
De voorlezing vindt plaats op maandag 24 april, niet op dinsdag de 25e. Zij wordt niet rechtstreeks via de radio uitgezonden. De volgende dag gebruiken opstandelingen echter een draadloos telegrafiestation om een boodschap te versturen waarin de stichting van de Republiek wordt aangekondigd.
De opstandelingen proberen Dublin niet volledig te controleren. Zij bezetten verschillende complexen die een verdedigingsboog vormen rond het stadscentrum en de voornaamste aanvoerwegen voor Britse versterkingen.
Het hoofdkwartier bevindt zich in het GPO onder leiding van James Connolly en Patrick Pearse. Edward Daly voert het bevel over de sector rond de Four Courts. Thomas MacDonagh neemt positie in de koekjesfabriek van Jacob’s, terwijl Éamon de Valera Boland’s Bakery en verschillende gebouwen nabij het Grand Canal bezet.
Éamonn Ceannt leidt de vrijwilligers die zich hebben verschanst in de South Dublin Union, tegenwoordig onderdeel van St James’s Hospital. Seán Heuston bezet de Mendicity Institution om de soldaten uit de Royal Barracks, nu Collins Barracks, te vertragen.
Het Irish Citizen Army vestigt zich in St Stephen’s Green onder bevel van Michael Mallin en Constance Markievicz. Wanneer Britse soldaten positie innemen in de gebouwen die op het park uitkijken, trekken de opstandelingen zich terug in het Royal College of Surgeons.
De rebellen nemen ook City Hall in en proberen Dublin Castle, het administratieve centrum van de Britse macht, aan te vallen. De aanval mislukt en het kasteel blijft in handen van de autoriteiten.
Michael Collins neemt wel deel aan de Paasopstand, maar zijn belang bij de voorbereiding en militaire leiding van de opstand wordt achteraf soms overdreven.
Hij is 25 jaar oud en dient in het GPO onder Joseph Plunkett. Hij maakt de besluiten van het bevel mee en bekritiseert later de strategie om grote gebouwen te bezetten die moeilijk te ontruimen zijn.
Collins zal dankzij zijn organisatie van inlichtingenwerk en guerrillastrijd een centrale figuur worden in de onafhankelijkheidsoorlog. In 1916 maakt hij echter geen deel uit van de militaire raad en behoort hij niet tot de ondertekenaars van de Proclamatie.
De rol van vrouwen beperkte zich niet tot het zoeken naar voedsel of het verzorgen van gewonden. Ongeveer 200 leden van Cumann na mBan en het Irish Citizen Army namen deel aan de opstand in Dublin.
De vrouwen van Cumann na mBan brachten berichten, wapens, inlichtingen en voorraden tussen de garnizoenen over. Zij organiseerden eerstehulpposten, namen deel aan evacuaties en verborgen of vernietigden gevoelige documenten bij de overgave.
Het Irish Citizen Army erkende vrouwen als volwaardige leden. Sommigen hadden militaire training gekregen en namen rechtstreeks deel aan de gevechten. Constance Markievicz diende als officier onder Michael Mallin in St Stephen’s Green en het Royal College of Surgeons.
Winifred Carney ging het GPO binnen met een typemachine en een revolver. Als secretaresse van James Connolly bleef zij een groot deel van de gevechten bij hem. Kathleen Lynn, arts en lid van het Irish Citizen Army, nam deel aan de bezetting van City Hall voordat zij gewonden verzorgde.
Elizabeth O’Farrell speelde een beslissende rol in de laatste uren. Als verpleegster en lid van Cumann na mBan bracht zij de boodschap van Patrick Pearse naar de Britse autoriteiten en gaf zij vervolgens de overgavebevelen door aan de verschillende garnizoenen.
Meer dan 70 vrouwen werden na de opstand gearresteerd. De meesten werden snel vrijgelaten, omdat de Britse autoriteiten hun politieke en militaire betrokkenheid vaak hadden onderschat.
Constance Markievicz werd ter dood veroordeeld, maar haar straf werd omgezet in levenslange gevangenisstraf. De beslissing werd officieel gemotiveerd door haar geslacht. Zij zou daarop hebben verklaard dat haar rechters niet eens « het fatsoen » hadden gehad om haar te fusilleren.
Traditionele verhalen over 1916 hebben vrouwen lange tijd gereduceerd tot ondersteunende rollen. Militaire archieven en pensioenaanvragen tonen tegenwoordig een veel bredere werkelijkheid: zij waren aanwezig in de meeste belangrijke bolwerken en namen volledig deel aan de revolutionaire beweging.

Ierse opstandelingen tijdens de Paasopstand – Publiek domein
De Britse autoriteiten worden verrast door het uitbreken van de opstand, maar behouden Dublin Castle, de belangrijkste havens en verschillende essentiële infrastructuren. Zij kunnen daarom snel soldaten laten komen vanuit de Curragh, Belfast, Athlone en Groot-Brittannië.
In de loop van de week wordt de machtsverhouding overweldigend. Aan het einde van de gevechten zijn ongeveer 16.000 Britse soldaten en duizend gewapende politieagenten in de regio Dublin gemobiliseerd.
Het leger zet machinegeweren en kanonnen in en gebruikt het gebouw van Trinity College als verdedigingspositie. De kanonneerboot Helga, die de Liffey opvaart, neemt deel aan het bombardement van verschillende stellingen.
Artillerievuur en branden verwoesten Sackville Street en de aangrenzende straten. Het GPO vat vlam, net als tal van winkels in het centrum. De verwoesting is niet alleen het gevolg van de gevechten: in sommige wijken die aan de wanorde zijn overgeleverd, wordt ook geplunderd.
Op woensdag 26 april trekken Britse versterkingen die net in Dún Laoghaire zijn ontscheept via de weg van Ballsbridge naar het centrum. Daar stuiten zij op een handvol vrijwilligers die zich rond Mount Street Bridge hebben verschanst.
De Britse soldaten voeren verschillende frontale aanvallen uit op moeilijk te lokaliseren stellingen. Een klein aantal opstandelingen brengt hun zware verliezen toe voordat zij worden gedood, gevangengenomen of zich moeten terugtrekken.
De schattingen verschillen per bron, maar in dit gebied sneuvelen ongeveer dertig Britse soldaten. Deze slag illustreert zowel de doeltreffendheid van sommige rebellenstellingen als de menselijke tol van aanvallen zonder voldoende verkenning.
De South Dublin Union wordt het toneel van bijzonder hevige gevechten van dichtbij. Ongeveer 150 vrijwilligers onder leiding van Éamonn Ceannt, Cathal Brugha en W. T. Cosgrave bezetten een deel van dit enorme gebouwencomplex.
De gevechten vinden plaats op binnenplaatsen, in gangen en in zalen waar nog zieken en bewoners verblijven. Ondanks Britse aanvallen houdt een deel van het garnizoen stand tot de algemene overgave.
Rond North King Street, nabij de Four Courts, rukken de soldaten huis voor huis op. Vijftien burgers worden door leden van het South Staffordshire Regiment gedood in omstandigheden die als standrechtelijke executies worden beschouwd. De lichamen van verschillende slachtoffers worden verborgen in kelders of onder puin.
Andere burgers worden slachtoffer van willekeurige daden, onder wie de pacifist en journalist Francis Sheehy-Skeffington, die zonder proces samen met twee andere mannen op bevel van kapitein John Bowen-Colthurst wordt gefusilleerd.
Het tegenbevel van Eoin MacNeill beperkt de mobilisatie in de provincies sterk, maar de opstand speelt zich niet alleen in Dublin af.
In County Meath behalen de vrijwilligers van het Fingal Battalion, onder leiding van Thomas Ashe en Richard Mulcahy, bij Ashbourne een succes tegen de Royal Irish Constabulary. Het is de voornaamste militaire confrontatie buiten de hoofdstad.
Ook in de graafschappen Galway, Wexford, Louth, Cork en elders mobiliseren vrijwilligers zich, met acties van uiteenlopende omvang. In County Galway verzamelen enkele honderden mannen zich onder leiding van Liam Mellows, maar een gebrek aan wapens en de komst van Britse versterkingen verhinderen een langdurig offensief.
Na verscheidene dagen van bombardementen wordt het GPO door vlammen geteisterd. James Connolly is ernstig aan zijn enkel gewond. De communicatie tussen de verschillende garnizoenen wordt steeds moeilijker.
Op vrijdag 28 april ontruimen de bezetters het gebouw door door de muren van aangrenzende huizen te breken om beschietingen te vermijden. Zij proberen andere stellingen te bereiken in de straten ten noorden van het GPO. The O’Rahilly, een van de oprichters van de Irish Volunteers, raakt tijdens een uitval dodelijk gewond.
Het hoofdkwartier vestigt zich uiteindelijk op 16 Moore Street. Omringd door gewonden en zich bewust van de burgerverliezen besluit Patrick Pearse over de overgave te onderhandelen.
Op zaterdag 29 april aanvaardt Patrick Pearse een onvoorwaardelijke overgave. Hij legt uit dat hij verdere verwoesting van Dublin en de dood van meer burgers wil voorkomen.
Elizabeth O’Farrell brengt berichten over tussen het bevel van de opstandelingen en de Britse autoriteiten. Vervolgens begeleidt zij Pearse bij de officiële overgave en geeft zij het bevel om de strijd te staken door aan de andere garnizoenen.
Sommige eenheden, die gedurende de week met succes weerstand hebben geboden, horen met verbijstering dat zij de wapens moeten neerleggen. De laatste overgaven vinden plaats op zondag 30 april.
De opstand duurt in haar hoofdperiode zes dagen, van maandag 24 tot zaterdag 29 april 1916.
Het meest volledige historische onderzoek telt minstens 485 mensen die tijdens de opstand of als rechtstreeks gevolg van de gevechten omkwamen.
Meer dan 2.600 mensen raken gewond. De precieze cijfers verschillen naargelang de telmethode, maar ook hier vormen burgers veruit de meerderheid van de slachtoffers.
Onder de doden bevinden zich vrouwen, ouderen en ongeveer veertig minderjarigen. Sommigen komen in kruisvuur terecht, anderen worden slachtoffer van artillerie, ongerechtvaardigd vuur of standrechtelijke executies.
Deze gegevens herinneren eraan dat de opstand niet alleen de heroïsche confrontatie was die vaak in herdenkingen wordt voorgesteld. Het was ook een stadsstrijd die werd gevoerd te midden van een bevolking die niet was geëvacueerd.
De bombardementen en branden vernietigen een groot deel van Sackville Street. Het GPO wordt opengereten en van veel winkels blijven slechts verkoolde gevels over.
De wederopbouw verandert het stadsbeeld van het centrum blijvend. Sommige gebouwen die tegenwoordig als historisch worden gezien, dateren in werkelijkheid uit de jaren na de opstand.
Het GPO wordt gerestaureerd en heropent in 1929. De gevel draagt nog steeds inslagen die aan de gevechten van 1916 worden toegeschreven en zichtbare sporen van de revolutie vormen in het hart van de hoofdstad.

Binnenplaats waar de leiders van 1916 werden geëxecuteerd in Kilmainham Gaol – © Paulo Nabas
In de dagen na de overgave voeren de Britse autoriteiten massale arrestaties uit. Ongeveer 3.430 mannen en 79 vrouwen worden opgepakt, onder wie deelnemers, sympathisanten en personen zonder rechtstreeks verband met de opstand.
Bijna 1.800 gevangenen worden naar gevangenissen of interneringskampen in Groot-Brittannië gestuurd. Het kamp van Frongoch, in Wales, wordt een ware politieke en militaire leerschool voor een nieuwe generatie republikeinen.
Michael Collins bouwt er onder meer zijn netwerk uit. Verscheidene toekomstige leiders van de onafhankelijkheidsoorlog wisselen er ervaringen uit, analyseren het falen van 1916 en bereiden nieuwe actievormen voor.
De processen worden gehouden door krijgsraden achter gesloten deuren. Ongeveer 90 doodvonnissen worden uitgesproken, maar de meeste worden later omgezet.
Tussen 3 en 12 mei 1916 worden veertien mannen door een vuurpeloton geëxecuteerd op de binnenplaats van Kilmainham Gaol. De zeven ondertekenaars van de Proclamatie behoren tot hen:
William Pearse, Edward Daly, Michael O’Hanrahan, John MacBride, Michael Mallin, Seán Heuston en Con Colbert worden eveneens gefusilleerd in Kilmainham.
James Connolly is zo zwaar gewond dat hij niet kan staan. Hij wordt per ambulance vanuit Dublin Castle gebracht en aan een stoel vastgebonden om te worden geëxecuteerd. Zijn dood op 12 mei veroorzaakt grote beroering.
De veertien gefusilleerden van Kilmainham Gaol zijn niet de enigen die na de opstand worden geëxecuteerd. Thomas Kent wordt op 9 mei in Cork gefusilleerd nadat een politieagent is omgekomen bij een poging hem in het ouderlijk huis te arresteren.
Roger Casement wordt in Londen berecht wegens hoogverraad. Hij wordt op 3 augustus 1916 opgehangen in Pentonville Prison. In totaal worden zestien mannen geëxecuteerd wegens hun rol in de Paasopstand en de gebeurtenissen eromheen.
Éamon de Valera, commandant van het garnizoen in Boland’s Mill, wordt ter dood veroordeeld, maar zijn straf wordt omgezet in levenslange gevangenisstraf.
Zijn geboorte in New York en de mogelijkheid dat hij Amerikaans staatsburger was, hebben waarschijnlijk een rol gespeeld, maar verklaren die beslissing niet volledig. De Verenigde Staten zijn nog niet in de oorlog gestapt en de Britse autoriteiten willen een diplomatiek incident vermijden.
Ook andere factoren spelen mee: de Valera is geen ondertekenaar van de Proclamatie, zijn proces vindt plaats na de eerste vijandige reacties op de executies en de Britse regering begint hun rampzalige effect op de publieke opinie te begrijpen.
Het is dus onjuist om te beweren dat zijn Amerikaanse nationaliteit hem automatisch tegen elke executie zou hebben beschermd.
Het beeld van een Dublinese bevolking die de opstandelingen vanaf de eerste dag unaniem steunt, strookt niet met de werkelijkheid. Veel inwoners zijn verrast, bezorgd of vijandig.
Sommige families hebben naasten die in het Britse leger aan het Europese front vechten. Anderen vrezen hun baan, woning of de toelagen voor soldatengezinnen te verliezen. Tekorten, plunderingen en verwoestingen voeden eveneens de woede.
Sommige gevangenen worden tijdens hun overbrenging beledigd. De publieke opinie slaat niet meteen om ten gunste van de opstand.
De opeenvolging van executies, de geheime processen en de arrestatie van duizenden mensen hebben echter het tegenovergestelde effect van wat de autoriteiten beogen.
Naarmate de vuurpelotons elkaar opvolgen, worden de opstandelingen minder gezien als verantwoordelijken voor een ramp en meer als mannen die voor de onafhankelijkheid zijn opgeofferd. De laatste brieven van de veroordeelden, verspreid via de pers en families, versterken deze verandering in de herinnering.
De partij Sinn Féin wordt dan ten onrechte voorgesteld als organisator van de opstand. Toch heeft zij de opstand niet voorbereid en haar leider Arthur Griffith heeft er niet aan deelgenomen. Maar deze onjuiste associatie trekt republikeinse activisten die uit Britse gevangenissen worden vrijgelaten naar de partij.
Bij de algemene verkiezingen van december 1918 wint Sinn Féin 73 van de 105 Ierse zetels in het Lagerhuis. De verkozenen weigeren zitting te nemen in Londen en richten in januari 1919 in Dublin de eerste Dáil Éireann op.
De Dáil roept opnieuw de onafhankelijkheid uit. Diezelfde dag markeert een aanval op politieagenten in Soloheadbeg, County Tipperary, symbolisch het begin van de Ierse onafhankelijkheidsoorlog.
Het conflict duurt voort tot de wapenstilstand van juli 1921. Het Anglo-Ierse Verdrag creëert in 1922 de Ierse Vrijstaat, maar laat zes graafschappen van Ulster binnen het Verenigd Koninkrijk. De opdeling en de eed aan de Kroon verdelen de onafhankelijkheidsbeweging en leiden tot de burgeroorlog van 1922-1923.
De huidige Republiek Ierland wordt dus niet rechtstreeks in 1916 opgericht. De opstand opent een revolutionaire periode die leidt tot gedeeltelijke onafhankelijkheid, de opdeling van het eiland en vervolgens, in 1949, de officiële uitroeping van de Republiek Ierland.
Het General Post Office blijft het voornaamste symbool van de opstand. Hier werd de Proclamatie voorgelezen en vestigde de voorlopige regering haar hoofdkwartier.
De neoklassieke gevel domineert nog altijd O’Connell Street. Het gebouw is nog steeds een werkend postkantoor en huisvest ook het GPO Museum, gewijd aan de geschiedenis van de opstand en de vorming van het hedendaagse Ierland.
Op enkele minuten lopen herinnert Moore Street aan de evacuatie van het GPO en de laatste uren van het bevel van de opstandelingen. Nummer 16 in Moore Street, waar de overgave werd besloten, is niet vrij toegankelijk voor het publiek.
Kilmainham Gaol is de meest aangrijpende herdenkingsplaats die met 1916 verbonden is. Veertien leiders werden er in mei gefusilleerd.
De rondleiding voert langs de cellen, de Victoriaanse vleugel en de executieplaatsen. Een tentoonstelling toont de brieven, persoonlijke bezittingen en laatste getuigenissen van de veroordeelden.
Online reserveren is noodzakelijk. Tickets worden officieel alleen door Heritage Ireland verkocht en wederverkoopplatforms zijn niet toegestaan.
In St Stephen’s Green herinneren plaquettes aan de positie die het Irish Citizen Army innam. De opstandelingen groeven loopgraven in het park voordat zij zich terugtrokken in het Royal College of Surgeons.
Het college bevindt zich nog steeds aan de westkant van het plein. Op de gevel zijn nog sporen te zien die aan het vuur van 1916 worden toegeschreven. Het interieur is een onderwijsinstelling en niet vrij te bezoeken.
Dublin Castle was het centrum van de Britse administratie in Ierland. De opstandelingen vielen de omgeving al bij het begin van de opstand aan, maar slaagden er niet in het in te nemen.
City Hall, vlak ernaast, werd bezet door een eenheid van het Irish Citizen Army onder bevel van Seán Connolly. Hij werd kort na het begin van de gevechten gedood.
Dublin Castle werd vervolgens gebruikt om gevangenen op te vangen en gewonden te verzorgen. James Connolly bracht er zijn laatste uren door voordat hij naar Kilmainham Gaol werd overgebracht.
De Four Courts, nog altijd zichtbaar aan de kades van de Liffey, werden bezet door de vrijwilligers van Edward Daly. In de nabijgelegen North King Street vonden enkele van de hevigste gevechten plaats.
De historische gebouwen van Boland’s Mill zijn deels opgenomen in een grootschalig herontwikkelingsproject. De wijk maakt het niettemin mogelijk de positie te begrijpen die Éamon de Valera en zijn mannen nabij het Grand Canal innamen.
De South Dublin Union komt tegenwoordig overeen met het complex van St James’s Hospital. Slechts enkele gebouwen die met de gevechten verbonden zijn, bestaan nog en het ziekenhuisterrein is geen vrij toegankelijke toeristische attractie.
De tarieven verschillen naargelang leeftijd, formule en wijze van reserveren. Controleer de voorwaarden rechtstreeks op de officiële website van het GPO Museum.
De rondleiding is inbegrepen en duurt ongeveer een uur. Vooraf reserveren via de website van Heritage Ireland is verplicht. Tijdsloten worden doorgaans 28 dagen van tevoren te koop aangeboden en zijn zeer snel uitverkocht.
De leeszaal is vooral bedoeld voor onderzoekers en mensen die familieonderzoek doen. Vooraf contact opnemen wordt aanbevolen.
Op paaszondag wordt doorgaans een officiële ceremonie voor het GPO georganiseerd. Die omvat het voorlezen van de Proclamatie van 1916, een militaire ceremonie en een kranslegging door de president van Ierland.
De datum verschilt elk jaar volgens de paaskalender. Rond O’Connell Street kunnen verkeers- en vervoersbeperkingen gelden. Het publiek kan de ceremonie doorgaans bijwonen vanuit de daarvoor bestemde zones.
Een wandelroute kan beginnen bij het GPO, verdergaan naar Moore Street, de Liffey oversteken naar de Four Courts en vervolgens Dublin Castle en City Hall aandoen. St Stephen’s Green en het Royal College of Surgeons maken de route in het centrum compleet.
Kilmainham Gaol ligt verder naar het westen en vereist een rit met bus, tram of taxi. Het is beter hiervoor een afzonderlijk tijdslot te reserveren, afgestemd op het tijdstip van het ticket.