Het Book of Kells is een meesterwerk van middeleeuwse kunst: een verlucht handschrift dat rond het jaar 800 werd vervaardigd. Op de 340 folia van perkament staan de vier Evangeliën in het Latijn, in een werveling van kleuren, vlechtwerk en minuscule wezens. Deze meer dan 1.200 jaar oude schat wordt bewaard in Trinity College in Dublin en fascineert evenzeer door zijn virtuositeit als door de mysteries rond zijn ontstaan.
Het Book of Kells, ook wel Book of Kells genoemd, is een christelijk evangelieboek dat op perkament is gekopieerd, een materiaal van zorgvuldig bewerkte kalfshuid. Het staat gecatalogiseerd als Trinity College Dublin MS 58 en bevat de Evangeliën van Matteüs, Marcus, Lucas en Johannes, aangevuld met canontabellen, samenvattingen en inleidende teksten.
De tekst volgt hoofdzakelijk de Latijnse Vulgaat van de heilige Hiëronymus, maar bevat ook passages uit oudere Latijnse vertalingen. Het werk is niet volledig: vermoedelijk verdwenen er in de middeleeuwen en de moderne tijd een dertigtal folia. De 340 overgebleven folia vormen 680 pagina’s, al zijn ze niet allemaal even rijk versierd.
Wat dit handschrift uitzonderlijk maakt, is niet alleen zijn ouderdom. Vooral de manier waarop de kunstenaars de religieuze tekst hebben omgevormd tot een uitbundig visueel universum. Letters, dieren, gezichten, spiralen en geometrische motieven reageren op elkaar met een soms zo verfijnde precisie dat die het menselijk oog lijkt te tarten.

Een verluchte pagina uit het Book of Kells – Publiek domein
Over de precieze datum en plaats van ontstaan bestaat nog altijd discussie. De meeste onderzoekers dateren het rond het jaar 800 en verbinden het aan het kloosternetwerk dat werd gesticht door de heilige Columba, ook bekend als Colum Cille.
De meest aanvaarde hypothese is dat het werk begon in het scriptorium van de abdij van Iona, op een eiland voor de westkust van het huidige Schotland. In 806 werd de gemeenschap getroffen door een bijzonder dodelijke Vikingaanval. Een deel van de monniken trok daarop naar Kells, in het huidige graafschap Meath, waar een nieuw Columbaan klooster was gesticht.
Het handschrift kan dus op Iona zijn begonnen en in Kells zijn voortgezet. Het kan ook volledig in een van beide centra zijn vervaardigd, of zelfs op meerdere plaatsen zijn ontstaan. Geen enkel element maakt het vandaag mogelijk daar definitief uitsluitsel over te geven. Zijn huidige naam is in elk geval afkomstig van Kells, waar het eeuwenlang werd bewaard.
Voor de vervaardiging van een zo ambitieus werk waren aanzienlijke middelen nodig. Het perkament moest worden gereinigd, opgespannen, gedroogd en vervolgens gesneden voordat de kopiisten de regels voor de tekst konden trekken. De folia zijn tegenwoordig ongeveer 33 centimeter bij 25,5 centimeter groot, maar werden bij een boekbinding in de 19e eeuw sterk bijgesneden.
Vier hoofdkopiisten lijken aan het overschrijven van de tekst te hebben gewerkt. Hun schrift, het insulaire majuskelschrift, is kenmerkend voor handschriften die in de vroege middeleeuwen op de Britse Eilanden werden vervaardigd. De tekst bevat echter omissies, herhalingen en verschillende kopieerfouten. Die schijnbare slordigheid staat in contrast met de weelderige versiering en wijst erop dat het boek bedoeld was voor uitzonderlijke plechtigheden, eerder dan voor dagelijks gebruik.
Specialisten onderscheiden doorgaans de hand van drie hoofdkunstenaars in de meest ambitieuze pagina’s. Zij konden buitengewoon veel energie aan één enkele initiaal besteden en zelfs de kleinste ruimtes vullen met knopen, slangen, vogels of menselijke figuren.
De letters leiden nooit alleen een passage in: ze worden beelden op zich. Sommige beslaan vrijwel de hele pagina en nemen de tekst op in hun compositie. Op die schaal verandert kalligrafie in architectuur.
In tegenstelling tot een vaak herhaalde opvatting danken de pagina’s van het Book of Kells hun glans niet aan het gebruik van bladgoud. De kunstenaars creëerden de indruk van rijkdom door de dichtheid van de motieven, de contrasten en een opmerkelijk beheerste pigmentenpalet.
Het blauw zou afkomstig zijn van indigo of wede, en niet van lapis lazuli uit Afghanistan, zoals lang werd beweerd. De verluchters gebruikten ook orpiment voor een helder geel, menie en organische kleurstoffen voor rood, evenals pigmenten op koperbasis voor bepaalde groentinten.
Deze kleuren werden soms in meerdere lagen aangebracht. Sommige hebben de eeuwen met een verrassende frisheid doorstaan; andere reageerden op vocht. Vooral het groen op koperbasis heeft het perkament op verschillende plaatsen verzwakt en doorboord, wat vandaag een uitdaging vormt voor conserveringsspecialisten.
Het handschrift wemelt van echte en denkbeeldige dieren. Leeuwen, slangen, honden, katten, vogels en hybride wezens kronkelen rond de woorden. Sommige dragen bij aan de christelijke symboliek; andere lijken er als visuele knipogen tussen te zijn geslopen.
De vier evangelisten worden verbonden met hun traditionele symbolen: de mens voor Matteüs, de leeuw voor Marcus, het kalf voor Lucas en de adelaar voor Johannes. Deze figuren brengen de religieuze betekenis van de tekst over en vormen tegelijk een grafisch schouwspel dat ook toegankelijk was voor wie geen Latijn kon lezen.
De beroemdste pagina is die met de Chi Rho, op folio 34 recto. De Griekse letters X en P, de eerste letters van het woord Christos, leiden in het Evangelie volgens Matteüs het verhaal van de geboorte van Christus in. Ze vullen de pagina zo volledig dat ze veranderen in een immens landschap van vlechtwerk en verborgen figuren.
Op het eerste gezicht maakt het geheel indruk door zijn evenwicht. Wie dichterbij komt, ontdekt een veelheid aan details: engelen, dieren, gezichten en microscopische krullen. Deze dubbele lezing, eerst monumentaal en vervolgens bijna speels, verklaart waarom de Chi Rho-pagina is uitgegroeid tot een icoon van de insulaire kunst.
Tot de andere belangrijke composities behoren de symbolen van de evangelisten, een voorstelling van de Maagd met Kind, een portret van Christus en scènes van zijn gevangenneming en verzoeking. Die laatste behoren tot de oudste bewaard gebleven verhalende scènes in een westers evangeliehandschrift.
De portretten van Matteüs en Johannes zijn bewaard gebleven, terwijl die van Marcus en Lucas verloren lijken te zijn gegaan. Verschillende grote pagina’s werden op losse vellen gemaakt, die bij gebruik en wijzigingen in de boekbinding gemakkelijker konden losraken.
De Annalen van Ulster melden dat het grote evangelieboek van Colum Cille in 1006 uit de kerk van Kells werd gestolen. Het gold als de « voornaamste schat van de westerse wereld » en zou zijn ontvreemd vanwege zijn kostbare reliekhouder of cumdach. Enkele weken of maanden later werd het handschrift teruggevonden, verborgen onder de aarde, maar de versierde omslag was verdwenen.
Deze tegenslag verklaart waarschijnlijk het verlies van verschillende bladen aan het begin en einde van het boek. Hij laat ook zien dat het boek twee eeuwen na zijn ontstaan al werd beschouwd als een voorwerp van uitzonderlijke spirituele en materiële waarde.
Na de opstand van 1641 raakte de kerk van Kells in verval. Rond 1653 liet Charles Lambert, gouverneur van Kells en graaf van Cavan, het handschrift voor zijn veiligheid naar Dublin overbrengen. In 1661 schonk Henry Jones, bisschop van Meath en vicekanselier van de universiteit, het aan Trinity College.
Sindsdien wordt het Book of Kells door de universiteit bewaard. Vanaf het midden van de 19e eeuw werd het in de Old Library aan het publiek getoond. In 1953 werd het in vier delen gebonden om de bewaring te verbeteren en de presentatie van verschillende pagina’s te vergemakkelijken.
Het handschrift getuigt van de intellectuele uitstraling van de insulaire kloostergemeenschappen in een tijd die vaak al te snel als duister wordt omschreven. Aan de totstandkoming werkten kopiisten, kunstenaars en perkamentbereiders mee die een verbluffend technisch niveau konden bereiken.
Het Book of Kells overstijgt vandaag zijn religieuze context. Het vlechtwerk heeft de grafische verbeelding die met Ierland wordt geassocieerd beïnvloed, van uitgeverij en juwelenkunst tot animatiefilm. Toch blijft het een complex middeleeuws voorwerp, ontworpen om de christelijke boodschap te verheerlijken en indruk te maken op wie het voorrecht had het te aanschouwen.

Het Book of Kells in zijn conserveringsvitrine
Het echte handschrift wordt bewaard in de Old Library van Trinity College, in het hart van Dublin. Om blootstelling aan licht en hantering te beperken, worden slechts enkele pagina’s tegelijk getoond in een speciaal gecontroleerde vitrine. Ze worden meerdere keren per jaar vervangen.
Het is dus niet mogelijk om door het boek te bladeren of zelf de beroemde pagina te kiezen die je wilt bekijken. Die beperking maakt ook deel uit van de emotie van de ontmoeting: achter het glas ligt daadwerkelijk het perkament dat door kunstenaars uit de vroege middeleeuwen is voorbereid, beschreven en beschilderd.
Het huidige bezoek aan de Old Library, de Long Room en de digitale ruimtes wordt uitvoerig beschreven in onze afzonderlijke pagina over de Book of Kells Experience. Zo kun je hier de geschiedenis van het handschrift ontdekken, zonder het middeleeuwse werk te verwarren met de hedendaagse toeristische attractie.
Les informations essentielles pour préparer votre visite avec les bons repères, les bons accès et les bonnes options de réservation.
Old Library, Trinity College Dublin, College Green, Dublin 2, College Green, Dublin, Graafschap Dublin, Republiek Ierland, Bezienswaardigheden in Ierland
53.343950, -6.256846
Toegang is mogelijk binnen een vastgesteld tijdslot. Controleer de beschikbaarheid voordat je komt.
Vérifiez les horaires et conditions d’accès avant votre départ, surtout en haute saison ou lors des jours fériés irlandais.
De tarieven verschillen naargelang het tijdslot en de formule. Online reserveren wordt sterk aanbevolen.