Heksenproces van Islandmagee
Cultuur

Heksenproces van Islandmagee

Halloween in Ierland Ierse geschiedenis
Évocation artistique du procès des huit femmes accusées de sorcellerie en 1711. Illustration originale générée par intelligence artificielle pour Guide-Irlande.com ; les visages, les vêtements et la salle sont imaginés. Il ne s’agit ni d’un document d’époque ni d’une reconstitution attestée du tribunal de Carrickfergus.

Acht vrouwen, één man en twee processen in 1711: van de archieven van Carrickfergus tot de herinneringsplaatsen van Islandmagee.

In Islandmagee tekent de zee de contouren van een schiereiland in Antrim. Maar achter dit kustlandschap, ten noorden van Belfast, gaat een geschiedenis schuil die ansichtkaarten zelden vertellen. In het voorjaar van 1711 worden acht vrouwen ervan beschuldigd een jonge vrouw met hekserij te hebben gekweld. Hun namen gaan van gesprekken in de buurt naar getuigenverklaringen en vervolgens naar de rechtbank van Carrickfergus. Angst wordt een rechtszaak. Een reputatie wordt bewijs.

Het heksenproces van Islandmagee geldt doorgaans als het laatste heksenproces van Ierland. Die benaming vat echter twee afzonderlijke rechtszittingen en negen veroordelingen samen: die van acht vrouwen in maart, gevolgd door die van een man in september. Om deze zaak te begrijpen, moeten we de beeldvorming rond ketels achter ons laten en kijken naar een gemeenschap, haar overtuigingen en de manier waarop zij haar schuldigen aanwees.

Islandmagee in 1711: een gemeenschap tegenover het onverklaarbare

Een Iers schiereiland met nauwe banden met Schotland

De gebeurtenissen spelen zich af in het huidige Noord-Ierland, aan de oostkust van County Antrim. Het historische project Islandmagee Witches 1711, geleid door de onderzoekers Andrew Sneddon en Victoria McCollum, beschrijft een kleine presbyteriaanse gemeenschap van Schotse afkomst. Die context is van belang: de betrokkenen beschikten over een religieuze taal om rampspoed, ziekte en gedrag dat hen verbijsterde te duiden.

Het gaat dus niet om een juridisch overblijfsel van Samhain, noch om een Keltische ceremonie die in een rechtszaak veranderde. De band met Halloween in Ierland ligt vandaag in de herinnering en het verhaal. De belangrijkste rechtszittingen van 1711 vonden plaats in het voorjaar en aan het einde van de zomer, niet in de nacht van 31 oktober.

Knowehead House en de dood van Ann Haltridge

De zaak krijgt vorm rond een huis in Islandmagee dat bekendstaat als Knowehead House. Ann Haltridge, weduwe van een presbyteriaanse predikant, sterft in februari 1711. Volgens verhalen gingen haar laatste maanden gepaard met vermeend bovennatuurlijke verstoringen. Na haar begrafenis arriveert haar nicht Mary Dunbar, een ontwikkelde jonge vrouw van achttien.

Wat volgt, bereikt ons via getuigenissen die zijn opgetekend in een wereld die geloofde in de werking van geesten. Dat deze teksten buitengewone verschijnselen beschrijven, bewijst uiteraard niet dat ze werkelijk plaatsvonden: ze documenteren allereerst wat de auteurs zeggen te hebben gezien en wat zij dachten te begrijpen.

Mary Dunbar: hoe een beschuldiging een rechtszaak wordt

Verschijnselen beschreven als bezetenheid

Getuigen spreken over stuiptrekkingen, trances, woorden of gebaren die als verontrustend werden beschouwd, en het vermeend uitbraken van voorwerpen. Mary verklaart dat zij werd aangevallen door vrouwen die als verschijningen aan haar verschenen. Binnen die redenering kon een beschuldigde verantwoordelijk worden gehouden zonder fysiek bij de jonge vrouw aanwezig te zijn.

Dat is een van de meest verontrustende mechanismen in deze zaak: hoe weerleg je een daad die volgens de aanklacht in de onzichtbare wereld plaatsvond? Afstand volstaat niet langer als vrijspraak. De getuigenverklaringen tonen minder een onderzoek naar materiële feiten dan een poging om een verhaal over bezetenheid juridisch bruikbaar te maken.

Wat historici voorstellen, en wat niet te diagnosticeren valt

In een presentatie van zijn onderzoek, gepubliceerd door Ulster University, verdedigt Andrew Sneddon de interpretatie van een geveinsde bezetenheid, die Mary in staat zou hebben gesteld de grenzen te overschrijden die aan haar gedrag werden opgelegd en een nieuwe positie binnen de gemeenschap te verwerven. Het betreft een onderbouwde historische lezing, geen teruggevonden bekentenis van Mary Dunbar.

Die nuance is essentieel. Op een afstand van drie eeuwen zou het even wankel zijn om de verhalen te vertalen naar een zekere medische diagnose. We kunnen analyseren hoeveel geloofwaardigheid aan een jonge vrouw uit een goede familie werd toegekend en welke belangen de verschillende betrokkenen hadden; op basis van deze beschrijvingen alleen kunnen we haar niet met zekerheid een specifieke ziekte toeschrijven.

Wie waren de acht vrouwen die van hekserij werden beschuldigd?

Namen achter het woord ‘heksen’

De editie van de procesdocumenten, samengesteld door Andrew Sneddon en Shannon Devlin, noemt de volgende namen: Catherine McCalmond, Janet Liston, Elizabeth Sellor, Janet Carson, Janet Main, Janet Millar, Janet Latimer en Margaret Mitchell. De spelling verschilt in oude bronnen; dat verklaart enkele verschillen tussen moderne vertellingen.

Janet Liston en Elizabeth Sellor zijn moeder en dochter. Niet alle beschuldigden kwamen uit hetzelfde dorp: de zaak betrof Islandmagee en omgeving. Hun namen gebruiken in plaats van hen te laten opgaan in een anonieme groep, herinnert aan wat een toeristische formule kan uitwissen: mensen moesten zich verdedigen, met hun familiebanden en hun plaats in de samenleving.

Armoede, handicap en reputatie in de ogen van anderen

Het werk van Sneddon werpt licht op arme vrouwen, van wie sommigen met een handicap leefden, en op gedrag dat niet strookte met de vrouwelijke normen van die tijd. Drinken, vloeken, een als onaantrekkelijk beschouwd uiterlijk of een ongunstige reputatie konden argwaan voeden. Die elementen vormden geen bewijs van kwade magie; ze helpen te begrijpen waarom bepaalde namen makkelijker werden beschuldigd dan andere.

De nieuwe editie van Possessed by the Devil, gepubliceerd in 2024, plaatst het proces in een gemeenschap in crisis. De inzet gaat verder dan de gemakkelijke tegenstelling tussen een goedgelovige menigte en enkele slachtoffers: het gaat ook om de verdeling van vertrouwen. Wie verdient het om geloofd te worden? Wie moet eerst het slechte beeld dat anderen van hem of haar hebben, overwinnen?

31 maart 1711: het vonnis in Carrickfergus

Twee rechters, twee beoordelingen van de beschuldigingen

De acht vrouwen verschijnen op 31 maart 1711 voor de assisen van Carrickfergus, onder de Ierse heksenwet van 1586. Zij ontkennen de feiten. Uit de documenten blijkt dat de magistraten de zaak niet op dezelfde manier beoordeelden: Anthony Upton pleitte voor vrijspraak, terwijl James MacCartney de veroordeling steunde.

Dat verschil doorbreekt het beeld van een verleden waarin niemand twijfelde. Geloven dat de duivel kon ingrijpen, betekende niet noodzakelijk dat men de aangeklaagden schuldig achtte. Het probleem draaide ook om het verband tussen de verschijnselen die aan Mary werden toegeschreven en de verantwoordelijkheid van de vrouwen die zij aanwees.

Een jaar gevangenisstraf en vier keer aan de schandpaal

De jury verklaart hen desondanks schuldig. De straf omvat één jaar gevangenisstraf en vier keer aan de schandpaal. Dit openbare strafmiddel immobiliseert het lichaam en levert de veroordeelde over aan de blik van de gemeenschap. De vernedering maakt deel uit van de straf; die mag niet als louter formaliteit worden voorgesteld omdat het geen doodstraf is.

De acht vrouwen werden in deze zaak dus niet tot de brandstapel veroordeeld. Hen afbeelden alsof zij levend werden verbrand, zou een algemeen beeld van heksenjachten in de plaats stellen van het daadwerkelijk gedocumenteerde vonnis.

William Sellor, de vaak vergeten negende veroordeelde

Een tweede procedure na de dood van Mary Dunbar

De gevangenschap van de vrouwen maakt geen einde aan de beschuldigingen. Mary wijst vervolgens William Sellor aan, de echtgenoot van Janet Liston en vader van Elizabeth Sellor. Zij sterft enkele weken na het eerste proces. William wordt op zijn beurt veroordeeld op 11 september 1711: de dood van de jonge vrouw geeft de aanklacht een hoofdelijk karakter.

Niet alle publicaties formuleren zijn lot met dezelfde mate van zekerheid. De website van het historische project en de recente editie van de documenten spreken van een waarschijnlijke executie. Die voorzichtigheid moet worden behouden, in plaats van een datum of de omstandigheden van zijn dood te verzinnen. Ook het latere lot van de acht vrouwen is slecht gedocumenteerd.

Tussen archieven en legenden: wat de geschiedenis ons laat zeggen

Het oog dat aan de schandpaal verloren ging: een aantrekkelijk maar betwist verhaal

Een anekdote keert vaak terug: een van de veroordeelden zou een oog hebben verloren door voorwerpen die naar haar werden gegooid aan de schandpaal. In zijn analyse, gepubliceerd door de Social History Society, duidt Sneddon dit detail aan als een late toevoeging die in de negentiende eeuw werd verspreid en onder meer door W. B. Yeats werd overgenomen. Het mag dus niet worden verteld als een feit dat door de procesgetuigenissen is vastgesteld.

De lokale herinnering heeft de beschuldigden ook verbonden aan de Rocking Stone, een steen waarrond verhalen ontstonden over nachtelijke dansen en sporen die in het gesteente zouden zijn achtergelaten. Deze tradities vertellen iets over het lange leven van het verhaal; ze bewijzen niet dat de vrouwen de handelingen verrichtten die hun worden toegeschreven.

Het laatste proces betekent niet het einde van het geloof

Islandmagee verwijst naar de laatst bekende Ierse vervolgingen onder deze specifieke wetgeving. Dat betekent noch dat Ierland heksenjachten kende die qua omvang vergelijkbaar waren met die in bepaalde Europese regio’s, noch dat het land geen beschuldigingen van magie kende.

In zijn academische studie Witchcraft belief and trials in early modern Ireland benadrukt Sneddon hoe zeldzaam vervolgingen waren, terwijl hij aantoont dat beschuldigingen vaker voorkwamen dan lang werd gedacht. Een onderscheid maken tussen geloof, aangifte en veroordeling voorkomt dat een juridische bijzonderheid wordt omgevormd tot een simplistisch beeld van een heel land.

In de voetsporen van het proces in Noord-Ierland

Begin bij Carrickfergus Museum

Het Carrickfergus Museum, gevestigd in het Museum and Civic Centre aan 11 Antrim Street, vormt een passend vertrekpunt. Het project Islandmagee Witches heeft er een permanente ruimte, ontwikkeld vanuit de tentoonstellingen van 2023 en 2024, met onder meer gedigitaliseerde documenten en interactieve vertelvormen.

De website van het onderzoeksteam maakt een duidelijk onderscheid tussen deze vroegere tijdelijke tentoonstellingen en de permanente opstelling. Ook moet een onderscheid worden gemaakt tussen archiefmateriaal en publiekswerken: animatie, graphic novel en videogame zijn creaties die de geschiedenis verbeelden, geen visuele getuigenissen uit 1711. Controleer vóór uw bezoek bij het museum de toegangsvoorwaarden en beschikbare voorzieningen.

De gedenksteen kreeg in 2026 een nieuwe locatie

Houd bij uw verdere route naar Islandmagee rekening met een recente wijziging. In een aankondiging van 28 april 2026 preciseert Mid and East Antrim Borough Council dat de gedenksteen zich voortaan bevindt in de gemeenschapstuin van Islandmagee, Ballystruder Road, onder een beeldhouwwerk met de naam Willow. Oude aanwijzingen die uitsluitend naar het Gobbins Visitor Centre verwijzen, volstaan dus niet langer.

Deze tuin is een gemeenschapsruimte die door vrijwilligers wordt onderhouden. U komt er om te begrijpen en te herdenken, met respect voor het gebruik van de plek. De herinnering aan de negen veroordeelden maakt hier deel uit van een bewoond landschap, niet van een decor dat aan bezoekers is overgelaten.

Waarom komt het proces van Islandmagee opnieuw in het nieuws?

Een nieuw documentair onderzoek, drie eeuwen later

De documentaire Dr Marie Cassidy Investigates Ireland’s Last Witch Trial, door RTÉ aangekondigd voor 29 oktober 2026, werpt opnieuw licht op de zaak. De voormalige forensisch patholoog ontmoet daarin historici en specialisten om de beschuldigingen en de interpretaties van de gemelde verschijnselen te onderzoeken. De uitzending biedt een gelegenheid om naar het dossier terug te keren; het is niet de ontdekking van een tot dan toe onbekend proces.

In hun presentatie van de film, gepubliceerd door RTÉ, leggen regisseur Edel O’Mahony en scenariste Andrea McCartney de nadruk op de beschuldigde vrouwen en hun verzet tegen de aantijgingen. Ook dat maakt dit verhaal zo nabij: achter de verschijningen en verhalen over bezetenheid probeerden stemmen gehoord te worden.

Bronnen en aanknopingspunten om verder te lezen

Lees de documenten, daarna de interpretatie ervan

Het corpus Documents from the Trial of the “Islandmagee Witches” at Carrickfergus Assizes, County Antrim, Ireland, 1711, bezorgd door Andrew Sneddon en Shannon Devlin, bundelt getuigenverklaringen, correspondentie, een oud relaas en krantenartikelen, aangevuld met reproducties. De getuigenissen blijven gesitueerde bronnen: ze geven toegang tot de beschuldigingen en redeneringen van die tijd, niet tot een neutrale waarneming van de feiten.

Voor een diepgaande studie publiceerde Andrew Sneddon Possessed by the Devil in 2013, gevolgd door een herziene en uitgebreide editie in 2024. Het wetenschappelijke project Witches of Islandmagee, het artikel van de Social History Society uit 2019 en de publicaties van Ulster University maken het mogelijk de ontwikkeling van dit onderzoek te volgen. De bezoekersinformatie werd gecontroleerd aan de hand van de officiële bronnen die beschikbaar waren op 29 oktober 2026.